Hamamda hijyenin temel kuralı basittir: kurnadaki su ortaktır, ona hiçbir şey karışmaz. Türk hamamında havuza girilmez; herkes kurnadan tasla aldığı suyu kurnanın dışında üzerine döker ve kullanılmış su yerdeki oluklardan akıp gider. Buna kişisel kese, kendi havlunuz ve ayağınızdaki terlik eklenince hamam, temizliğin en eski ve en düzenli adreslerinden biri olmayı sürdürür. Aşağıda bu kuralların nedenini ve bugün için genel önerileri anlatıyoruz.
Havuz yok, akar su var
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kaplıca ya da ılıcalar dışında Türk hamamlarında havuz bulunmaz; kurna başında su dökünerek yıkanılır. Ansiklopedi, Osmanlı hamamlarında içine girilebilen havuzların ve sıcak banyo küvetlerinin olmadığını ayrıca belirtir ve bu yüzden Osmanlı hamamlarının Roma hamamının bir devamı gibi gösterilmesinin yanıltıcı olduğunu yazar.
Bu fark hijyen açısından önemlidir. Ansiklopedi, Batı’da İslâm dünyasının aksine akar suyla değil, Roma çağından beri yaygın bir geleneğe uyularak içine sıcak su doldurulan bir küvette yıkanmanın tercih edildiğini anlatır. Türk hamamında ise herkes temiz sudan yararlanır; bir başkasının yıkandığı suya girilmez. Hamamın bu düzeni, kurna kuralına uyulduğu sürece kendi başına bir temizlik güvencesidir.
Su nereden gelir?
Hamamın temizliği, suyun nereden ve nasıl geldiğiyle başlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre hamamlarda kullanılan su künklerle dışarıdan getirilir, su tesisatı olmayan yerlerde ise geniş bostan kuyularından ve hayvanlarla çevrilen su dolapları yardımıyla sağlanırdı. İstanbul hamamlarında su genellikle şehrin suyundan alınır, bazı büyük hamamlar ise kendi kuyularından dolapla su çekerdi.
Ansiklopediye göre Osmanlı hamamının arka tarafında kazan da denen su haznesi ve suyu ısıtan ocak, yani külhan bulunur. Su bu haznede ısıtılır ve kurnalara musluklarla dağıtılır. Hamam sayısının artmasının büyük su ve odun tüketimine yol açtığını, bu yüzden 1768’de İstanbul’da yeni hamam yapımını sınırlayan bir ferman çıkarıldığını da ansiklopedi aktarır. Suyu israf etmemek öğüdünün bu kadar eski olması tesadüf değildir.
Kurna kuralı
TDK kurnayı “hamam ve banyolarda musluk altında bulunan, içinde su biriktirilen, yuvarlak, mermer, taş veya plastik tekne” diye tanımlar. Kurnaya musluktan sıcak ve soğuk su akar; siz de tasla bu sudan alırsınız. Kurnanın içindeki su, o kurnayı kullanan herkesindir.
Kurna başında hijyen için:
- Kurnaya sabunlu el, kese, sünger ya da ayak sokmayın.
- Tası kurnaya daldırmadan önce sabunlu olmadığından emin olun; gerekirse önce musluğun altında durulayın.
- Suyu kurnanın dışında, kendi üzerinize dökün; sıçrayan suyun kurnaya dönmemesine dikkat edin.
- Kese kalıntısını yerdeki suyla oluklara doğru akıtın.
- Kurnanın kenarına oturmayın, üzerine eşya koymayın.
Kurnanın tarifi ve biçimi için sözlükteki kurna maddesine bakabilirsiniz.
Hamam tası: kişisel mi, ortak mı?
TDK hamam tasını “banyo ve hamamlarda çeşmeden veya kurnadan su alıp dökünmeye yarayan yayvan kap” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre eskiden kadınların hamam eşyası arasında kendi hamam tasları da bulunurdu ve bu eşya hamam bohçasında taşınırdı. Yani tas, eskiden kişinin kendi bohçasında taşıdığı bir eşya da olabiliyordu.
Bugün tas kurnaların başında hazır bulunur ve genellikle o kurnayı kullananlar arasında ortaktır. Tası kullanmadan önce bir kez durulamak basit ve yeterli bir önlemdir. Kişisel tas kullanmak isteyenler kendi tasını götürebilir. Başkasının tasını, özellikle kullanılırken almayın; gerekirse boş bir tas isteyin.
Kese ve sabun
TDK keseyi “yıkanırken kir çıkartmak için ele geçirilen, vücudu ovmaya yarayan, bürümcükten yapılmış, cep biçiminde bez” diye tanımlar. Kese deriyle doğrudan ve sıkı temas eden bir eşyadır; bu yüzden kişisel kabul edilir ve paylaşılmaz. TDV İslâm Ansiklopedisi, eski hamam takımı içinde keselerin de özenle saklanan eşyalar arasında olduğunu yazar.
Hijyen için önerilerimiz:
- Kendi kesenizi götürebilir ya da kese hizmeti alırken yeni veya temizlenmiş kese kullanılıp kullanılmadığını sorabilirsiniz.
- Kullandığınız keseyi hamamdan sonra iyice durulayıp kurutun; nemli torbada bekletmeyin.
- Sabun ve şampuanı kendi küçük şişelerinizde götürmek, ortak kalıp sabun kullanmaktan daha pratiktir.
- Köpük hizmetinde kullanılan torba ve bezin temiz olup olmadığını merak ediyorsanız sormaktan çekinmeyin.
Kesenin nasıl yapıldığını ve ne zaman yapılmaması gerektiğini kese nedir rehberinde ayrıca anlattık.
Havlu ve peştamal
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre eski hamamlarda müşterilerin kurulandıkları havluları, destimâl denen büyük mendilleri ve peştamalları yıkayan, ortasına mangal konulan tahta bir çatıya asarak kurutan çamaşırcılar bulunurdu. Yani hamamın havlu ve peştamal temizliği eskiden de ayrı bir görev olarak örgütlenmişti.
Bugün birçok hamam havlu ve peştamal verir. Veri setimizde Çemberlitaş Hamamı, Mihrimah Sultan Hamamı ve Dökmeciler Hamamı için havlu ve peştamal hizmeti kayıtlıdır. Çemberlitaş Hamamı kaynağa göre 1584’te Mimar Sinan’ın Nurbanu Sultan için yaptığı bir çifte hamamdır; Dökmeciler Hamamı ise 1550 tarihli, Kanuni Sultan Süleyman için yapılmış bir Mimar Sinan eseridir ve kıyafet dolabı hizmeti de kayıtlıdır.
Verilen havlu size temiz görünmüyorsa değiştirilmesini isteyin. Kendi havlunuzu da yedek olarak götürebilirsiniz; özellikle yüzünüz ve saçınız için ayrı bir küçük havlu işinizi kolaylaştırır.
Terlik ve zemin
TDK takunyayı “genellikle hamam vb. ıslak tabanlı yerlerde kullanılan, yüksek ökçeli, ağaçtan yapılmış bir tür ayak giysisi; nalın” diye tanımlar. Yüksek ökçe, ayağı ıslak zeminden ayırır. Hamamda ortak zeminle çıplak ayakla temas etmemek, hijyenin en kolay kurallarından biridir.
Hamamın verdiği nalın ya da terliği giyin; kendi terliğinizi tercih ediyorsanız kaymayan, ıslakta kullanılabilen bir terlik götürün. Göbek taşına uzanırken altınıza peştamal ya da havlu sermek de kendinizi rahat hissetmenizi sağlar. TDK göbek taşını “hamamlarda, terlemek için üzerine uzanılan ve alttan ısıtılan geniş mermer seki” diye tanımlar; bu sekinin herkesçe kullanıldığını unutmayın.
Hamam âdâbında temizlik
Temizlik hamam âdâbının da bir parçasıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin fıkıh bölümünde sayılan hamam âdâbı arasında suyu israf etmemek, hamamın kalabalık olmadığı zamanı tercih etmek, tenha bir yerde yıkanmak ve yıkanma yerlerinin temiz kalmasına özen göstermek yer alır. Bu öğütlerin hepsi bugün hijyen için de geçerlidir: sakin bir saatte giden, yıkandığı yeri temiz bırakan ve suyu ölçülü kullanan biri hem kendini hem başkalarını korur.
Ansiklopedi ayrıca ılıklık bölümünün yan ucunda birkaç helâ bölmesi bulunduğunu yazar. Tuvalet ihtiyacınızı sıcaklığa girmeden önce gidermek ve tuvaletten sonra ellerinizi kurnaya değil musluğa tutmak, basit ama önemli bir alışkanlıktır. Görgü kurallarının tamamı için hamam görgü kuralları rehberine göz atabilirsiniz.
Kalabalık ve saat seçimi
Kalabalık, hijyenin en büyük düşmanıdır: kurnalar paylaşılır, göbek taşı dolar, havlular çabuk tükenir. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin aktardığı hamam âdâbında hamamın kalabalık olmadığı zamanı seçmek açıkça öğütlenir. Bugün de hafta içi ve günün erken saatleri çoğu hamamda daha sakindir; bunu kesin bir kural olarak değil, gitmeden önce hamamı arayıp sorabileceğiniz bir ipucu olarak düşünün.
Tek hamamlarda kadın ve erkek saatleri ayrı olduğu için sakin bir saat ararken önce o gün kimin saati olduğunu bilmek gerekir. Kaynaklı saat tablosu olan hamamlar için bugün kimin günü aracı bu işi kolaylaştırır.
Kurnalı ve havuzlu yerler
Veri setimizdeki bazı hamamların hizmetleri arasında kurna ayrıca yazılıdır. İstanbul’daki Horhor Hamamı kaynağa göre 1562 tarihlidir; kese, köpük, masaj ve kurna hizmeti kayıtlıdır ve saat tablosu bulunur. Çorum’daki Ali Paşa Hamamı ise 1573’te Erzurum Beylerbeyi Ali Paşa’nın yaptırdığı bir çifte hamamdır; kurna, kese ve köpük hizmeti kayıtlıdır.
Bazı yerlerde ise havuz vardır. İstanbul’daki Acemoğlu Hamamı için kaynakta havuz, sauna ve buhar hizmeti, Merzifon’daki Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Hamamı için havuz kayıtlıdır. Havuzlu bölümlerde havuza girmeden önce duş almak ve havuzun kurallarına uymak gerekir; havuz, kurnadan farklı olarak birden çok kişinin aynı suda bulunduğu bir yerdir.
Genel öneriler
Hamamda hijyen için kesin sayılar ya da süreler vermek yerine, her ziyarette işe yarayacak genel öneriler:
- Açık yara, enfeksiyon ya da süren bir deri rahatsızlığınız varsa gitmeden önce hekiminize danışın.
- Kese, sabun ve havluyu kişisel tutun, paylaşmayın.
- Kurnaya hiçbir şey sokmayın; suyu tasla alın.
- Terliksiz dolaşmayın.
- Göbek taşına uzanırken altınıza peştamal ya da havlu serin.
- Yıkandığınız yeri temiz bırakın, kese kalıntısını suyla akıtın.
- Bol su için; sıcakta fazla kalmayın, başınız dönerse ılıklığa çıkın.
- Hamamdan sonra kullandığınız ıslak eşyaları evde hemen kurutun.
Sağlıkla ilgili daha geniş bir çerçeve için hamam ve sağlık uyarıları rehberine bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Hamam hijyenik mi?
Türk hamamında havuz yoktur; kurna başında akan sudan tasla dökünülerek yıkanılır. TDV İslâm Ansiklopedisi bu farkı özellikle vurgular. Hijyen büyük ölçüde işletmenin temizliğine ve kullanıcıların kurna kuralına uymasına bağlıdır.
Kurnaya el ya da ayak sokulur mu?
Hayır. Kurna, içinde su biriktirilen ortak bir teknedir. Su tasla alınır ve kurnanın dışında dökünülür; kurnaya sabunlu el, kese ya da ayak sokulmaz.
Kendi kesemi götürmem gerekir mi?
Zorunlu değildir, ama kese kişisel bir eşyadır. Kendi kesenizi götürmek ya da hizmet alırken yeni veya temizlenmiş kese kullanılıp kullanılmadığını sormak iyi bir alışkanlıktır.
Hamamda terlik giymek neden önemli?
Islak ve sıcak mermerde kaymamak ve ortak zeminle çıplak ayakla temas etmemek için. TDK takunyayı hamam gibi ıslak tabanlı yerlerde kullanılan bir ayak giysisi olarak tanımlar.
Cildimde bir sorun varsa hamama gidebilir miyim?
Açık yara, enfeksiyon ya da süren bir deri rahatsızlığınız varsa gitmeden önce hekiminize danışın. Bu hem sizin hem diğer kullanıcıların sağlığı için önemlidir.