Hamam sözlüğü: mimari ve gelenek terimleri

Göbek taşından külhana, natırdan gelin hamamına 46 terim; TDK ve TDV İslâm Ansiklopedisi’ne dayanan kısa tanımlar. Hızlı arama için terim sorgusu aracını kullanın.

Mimari

Aydınlık feneri: Soyunmalık kubbesinin tepesindeki, pencereli küçük ışık kulesi.
Cehennemlik: Sıcaklık zemininin altındaki, külhanın sıcak gazının dolaştığı ısıtma boşluğu.
Çifte hamam: Kadınlar ve erkekler için yan yana, ayrı girişli iki bölümden oluşan hamam.
Dört eyvan şeması: Sıcaklığın haç biçiminde dört eyvan ve köşelerde dört halvetle kurulduğu klasik plan.
Eyvan: Üç yanı kapalı, bir yanı tamamen açık, üstü çoğunlukla tonozlu mekân.
Filgözü: Ilıklık ve sıcaklık kubbelerine gömülü, gün ışığını içeri alan yuvarlak camlar.
Göbek taşı: Sıcaklığın ortasındaki, alttan ısıtılan, üzerine uzanıp terlenen mermer seki.
Halvet: Sıcaklığın köşelerindeki, daha sıcak, küçük ve kapalı yıkanma odası.
Ilıca (kaplıca, kudret hamamı): Suyu yerden sıcak çıkan hamam; ısıtılmadan kullanılan termal su.
Ilıklık (soğukluk): Soyunmalıkla sıcaklık arasındaki, az ısıtılan geçiş bölümü.
Kitabe (yazıt): Hamamın kapısı üstündeki, yapım tarihini ve yaptıranı bildiren yazıt.
Kubbe: Yarım küre biçimli örtü; hamamların soyunmalık, ılıklık ve sıcaklıkları kubbeyle örtülür.
Kurna: Musluk altında suyun biriktiği mermer ya da taş tekne; yıkanma kurna başında tasla yapılır.
Külhan: Hamamın suyunu ve zeminini ısıtan, arka taraftaki büyük ocak.
Külliye: Cami çevresinde medrese, imaret, hamam gibi yapılardan oluşan yapı topluluğu.
Künk: Pişmiş topraktan su borusu; tarihî hamamlara su bununla getirilirdi.
Sıcaklık: Hamamın asıl yıkanma bölümü; ortasında göbek taşı, çevresinde kurnalar ve halvetler bulunur.
Soyunmalık (camekân): Hamamın girişindeki, soyunup giyinilen ve dinlenilen kubbeli büyük salon.
Su haznesi (kazan): Külhanın üstünde ya da yanında suyun ısıtıldığı ve depolandığı bölüm.
Şadırvan: Soyunmalığın ortasındaki fıskiyeli havuz.
Tek hamam: Tek bölümlü, kadın ve erkeklerin farklı gün ya da saatlerde kullandığı hamam.
Tromp: Kare mekândan kubbeye geçişi sağlayan köşe kubbeciği ya da yarım koni.
Tüteklik: Duvar içindeki, cehennemlikteki duman ve sıcak gazı dışarı taşıyan kanal (baca).
Usturalık: Ilıklıkta tıraş ve kıl temizliği için ayrılmış bölüm.
Yıldızvari sıcaklık: Çokgen orta sofanın çevresine nişlerin dizildiği sıcaklık planı (B tipi).

Hamam kültürü

Çarşı hamamı: Şehirde herkese açık, ücretli umumi hamam; özel ve saray hamamlarından ayrılır.
Gusülhane: Eski evlerde yıkanmak için yapılmış küçük odacık.
Hamam: Para karşılığında ya da vakıf hizmeti olarak herkesin yıkanabildiği, ısıtılmış bölümleri olan yapı.
Hamam bohçası: Peştamal, havlu, tas, nalın ve sabunun sarıldığı bohça.
Hamam tası: Kurnadan su alıp dökünmeye yarayan yayvan metal kap.
Hamâm-ı seferî (çadır hamamı): Seferlerde taşınan ve konaklama yerinde kurulan çadır hamamı.
Hamamcı: Hamamı işleten kişi; vakıf hamamlarında kiracı.
Kahve ocağı: Soyunmalık duvarındaki, dinlenenlere kahve ve şerbet hazırlanan mermer ocak.
Kese: Ele geçirilip vücudu ovarak ölü deriyi ve kiri çıkaran kaba dokulu bez.
Köpük: Sabunlu suyun bez torbayla kabartılıp vücuda yayıldığı yıkama hizmeti.
Külhancı: Hamamın ocağını (külhanı) yakan ve ısıyı ayarlayan görevli.
Meydancı: Hamamın düzeninden, temizliğinden ve müşteri karşılamasından sorumlu görevli.
Nalın (takunya): Islak zeminde kaymamak için giyilen, yüksek ökçeli ahşap terlik.
Natır: Kadınlar hamamında müşteriyi yıkayan ve keseleyen kadın görevli.
Peştamal: Hamamda bele sarılan, genellikle çizgili, ince pamuklu örtü.
Tellak: Erkekler hamamında müşteriyi keseleyip köpükleyen görevli.
Vakfiye: Bir vakfın şartlarını, gelir kaynaklarını ve hizmetlerini belirten belge.
Vakıf hamamı (akar): Bir cami, medrese ya da imaretin giderlerini karşılamak için yapılıp kiraya verilen hamam.

Gelenek ve tören

Gelin hamamı: Düğünden önce gelin adayı ve yakın kadınları için hamamda yapılan tören.
Güvey (damat) hamamı: Damat ve arkadaşları için düğün öncesi ya da sonrası hamam buluşması.
Kırk hamamı: Doğumdan sonraki kırkıncı günde lohusa ve bebek için yapılan hamam toplantısı.