Hamam görgü kuralları: peştamaldan bahşişe

Hamamda görgünün özü üç kurala dayanır: peştamal belden çıkmaz, kurnanın suyu ortaktır ve kubbenin altında sesler büyür. Bu üçüne uyduğunuz sürece çoğu hamamda yadırganmazsınız. Aşağıda bu kuralların nereden geldiğini, TDV İslâm Ansiklopedisi’nin aktardığı eski hamam âdâbını ve bugün bir hamama girdiğinizde nelere dikkat etmeniz gerektiğini sırayla anlatıyoruz.

Hamam âdâbı nereden geliyor?

TDV İslâm Ansiklopedisi “Hamam” maddesi, hamamların işletilmesinin ve orada yıkanmanın kendine ait kuralları olduğunu belirtir ve bunları üç grupta toplar: dine dayananlar, hukukla belirlenenler ve gelenekle oluşanlar. Dinî hükümler fıkıh kitaplarında, hukukî düzenlemeler kadılıkların takip ettiği nizamnâmelerde yer alır. Geleneğe bağlı kurallar ise zamanla o kadar zenginleşmiştir ki ansiklopediye göre ahlâk ve âdâb kitaplarında hamama ayrı bölümler ayrılmıştır.

Bu üç katman bugün de iç içe yaşar. Peştamalın belden çıkmaması eski bir dinî hükmün bugünkü karşılığıdır. Hizmet ücretinin kasada yazılı olması nizamnâme geleneğini hatırlatır. Kurna sırası ve “sıhhatler olsun” demek de geleneğin payıdır.

Peştamal ve örtünme

Görgünün ilk maddesi örtünmedir. TDV’nin fıkıh bölümüne göre âlimlerin çoğunluğu, erkeklerin göbekle diz arasını örterek hamama girmesini kural olarak uygun bulmuştur. Aynı bölüm, peştamal kullanmak şartıyla erkeklere hamama gitme izni verildiğini aktaran rivayete de yer verir. Tellağa yalnızca bu örtülü bölgenin dışında kalan yerleri ovdurmanın uygun olduğu da ayrıca belirtilir.

Bugün bunun pratik anlamı şudur:

• Peştamalı soyunma kabininde ya da soyunmalıkta bağlayın, çıkana kadar çözmeyin.
• Islak peştamalı değiştirmek isterseniz bunu kabinde ya da havluyla örtünerek yapın.
• Kese ve köpük sırasında peştamal yerinde kalır; tellak ya da natır bunu bilir.
• Kadınlar bölümünde de örtünme beklenir; peştamal ya da mayo altı hemen her yerde kabul görür.

Peştamalın nasıl bağlanacağını ve kadınlar bölümünde ne giyildiğini hamamda ne giyilir rehberinde ayrıntılı bulabilirsiniz; terimin kısa tanımı sözlükteki peştamal maddesinde.

Kurna başında sıra ve paylaşım

TDK, kurnayı “hamam ve banyolarda musluk altında bulunan, içinde su biriktirilen, yuvarlak, mermer, taş veya plastik tekne” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kaplıcalar dışında Türk hamamlarında havuz bulunmaz; kurna başında su dökünerek yıkanılır. Bu yüzden kurna ortak bir kaynaktır ve görgünün en çok sınandığı yer de burasıdır.

Kurna başında dikkat edilecekler:

1. Boş bir kurna seçin; dolu bir kurnaya yerleşmeden önce göz göze gelip izin isteyin.
2. Kurnanın içine sabun, köpük ya da kese kalıntısı karıştırmayın. Tası kurnadan doldurun, suyu kurnanın dışında dökünün.
3. Suyu açık bırakıp gitmeyin. TDV’nin saydığı âdâb arasında suyu israf etmemek de vardır.
4. Kurnanın mermer kenarına oturmayın, üstüne eşya koymayın.

Atasözleri bu konuda da söz sahibidir. TDV’nin derlediği sözler arasında “Hamama gider kurna beğenmez, düğüne gider zurna beğenmez” ve “Hamamda kurnası, düğünde sediri belli” de bulunur. İkincisi, herkesin kendi yerini bildiği bir düzeni anlatır; kurna kapmak için yarışmak eskiden de hoş karşılanmazdı. Kurnanın tarifi için sözlükteki kurna maddesine bakabilirsiniz.

Sessizlik ve göbek taşı

Hamamın kubbesi sesi toplar ve geri yollar. “Hamam kubbesi gibi her sesi aksettirir” sözü de “Hamamda türkü çağırmak her akıllının kârı değil” sözü de TDV’nin derlediği atasözleri arasındadır. Ansiklopedinin fıkıh bölümünde sayılan hamam âdâbında az konuşmak açıkça yer alır.

TDK göbek taşını “hamamlarda, terlemek için üzerine uzanılan ve alttan ısıtılan geniş mermer seki” diye tanımlar. Göbek taşı herkesindir; üzerinde uzun süre boylu boyunca yer kaplamak, kalabalıkta başkalarına yer bırakmamak anlamına gelir. Kısa uzanın, sonra kalkın. Telefonla konuşmak, müzik açmak ya da fotoğraf çekmek hemen her hamamda istenmez; birçok işletme telefonları soyunmalıkta bırakmanızı ister.

Kalabalık da sessizliği zorlar. TDV’nin aktardığı eski âdâbda hamamın kalabalık olmadığı zamanı seçmek ve tenha bir yerde yıkanmak öğütlenir. Bugün de hafta içi ve günün erken saatleri çoğu hamamda daha sakindir; bunu kesin bir kural olarak değil, gitmeden önce hamamı arayıp sorabileceğiniz bir ipucu olarak düşünün.

Tellak ve natırla ilişki

TDK tellağı “hamamda hizmet eden ve erkek müşterileri yıkayan erkek” diye tanımlar. TDV’ye göre kadın hamamlarında hizmet edenlere genel olarak natır denir. Ansiklopedi, kadılık nizamnâmesiyle hamam çalışanlarının zincirleme kefalete bağlandığını, hepsinin durumundan en kıdemli uşak olan sernöbet tellağın sorumlu tutulduğunu yazar. Tellak ve natırların müşteriye karşı görevleri, hizmetlerin ücreti ve uyulacak kurallar da bu nizamnâmede belirtilmişti.

Bugün bu düzenin karşılığı, kasada ya da girişte asılı hizmet listesidir. Kese, köpük ya da masaj isteyecekseniz bunu girişte söyleyin; tellak veya natır sırası geldiğinde sizi çağırır. Kesenin sertliğini beğenmezseniz nazikçe söyleyin; bu bir kusur değildir. Tellak ve natır mesleğinin tarihini tellak ve natır rehberinde ayrıca anlattık.

Soyunmalıkta düzen

Görgü kapıdan girerken başlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre soyunmalık, yani camekân, hamama girenlerin dinlenmesi için yapılmış büyük ve çoğunlukla kubbeli bir mekândır. Duvar kenarlarında sedirler, üst katta ahşap galeriler bulunur. Ansiklopedi, zeminden az yüksek mermer sedirlerin altında pabuç koymak için ayrılmış kemerli küçük gözler olduğunu da yazar. Yani ayakkabının nerede çıkarılacağı eski hamamlarda mimariyle belirlenmişti.

Bugün bu düzen şöyle işler: Ayakkabınızı girişte ya da size gösterilen yerde çıkarır, nalın veya terlik giyersiniz. Soyunma kabini ya da dolap verilir; değerli eşyanızı orada kilitli tutun. Soyunmalık sessiz bir dinlenme yeridir, sıcaklıktan çıkanlar burada uzanır. Islak peştamalla sedirlere oturmak yerine size verilen kuru havluya sarının. Kalabalık bir günde kabininizi gereğinden uzun tutmamak da görgüye dahildir.

Ansiklopedi, soyunmalığın ortasında çoğu zaman fıskıyeli bir şadırvan, duvarlardan birinde de bir kahve ocağı bulunduğunu anlatır. Eskiden kahve de sohbet de burada yapılırdı; sıcaklığın içinde değil. Bugün de yiyecek ve içecek için soyunmalık ya da hamamın kafe bölümü doğru yerdir.

Nizamnâmelerle ilgili ilginç bir ayrıntıyı da not edelim: TDV’ye göre bu belgelerde müslüman olmayan hamam müşterilerinin uyması gereken bazı esaslara da yer verilmişti. Yani hamam, farklı kesimlerden insanların aynı kubbe altında buluştuğu ve bu yüzden kuralların yazıya geçirildiği bir yerdi.

Bahşiş: ne kadar, kime?

TDV İslâm Ansiklopedisi eski hamam usullerini anlatırken natırın müşteriyi yıkamasından ve “kir akıtması”ndan öğle yemeğine, soğuklukta dinlenmeden kahve içmeye, hatta bahşiş miktarına kadar her şeyin sırasına ve âdâbına dikkat edildiğini yazar. Demek ki bahşiş hamam kültürünün eski bir parçasıdır.

Bahşiş için sabit bir tutar yoktur ve biz de bir tutar önermiyoruz. Bazı hamamlar hizmet bedelini paket fiyatına katar, bazıları katmaz. Kasada “servis ücrete dahil mi?” diye sormak en açık yoldur. Bahşişi verecekseniz hizmet bittikten sonra, soyunmalıkta ya da çıkışta, hizmeti yapan kişiye doğrudan vermek yaygındır.

Bugün hangi hamamda ne beklemeli?

Görgü kuralları her hamamda aynıdır, ama düzen hamamın büyüklüğüne ve planına göre değişir. Birkaç örnek:

• Çemberlitaş Hamamı: Kaynağa göre 1584 tarihli, Mimar Sinan’ın Nurbanu Sultan için yaptığı çifte hamam. Kese, köpük ve masaj hizmeti ile havlu ve peştamal verildiği kayıtlı; sayfasında saat tablosu var.
• Mihrimah Sultan Hamamı: Mimar Sinan’ın 16. yüzyıl yapısı, çifte hamam; havlu ve peştamal hizmeti kaynakta yazılı.
• Horhor Hamamı: Kaynağa göre 1562 tarihli; hizmetleri arasında kurna ayrıca belirtilmiş, saat tablosu mevcut.
• Ali Paşa Hamamı: Çorum’da, 1573 tarihli çifte hamam; aile kullanımı, kese, köpük ve kurna hizmeti kayıtlı.
• Sokullu Mehmet Paşa Hamamı: Edirne’de Mimar Sinan’ın 1568 tarihli çifte hamamı; saat tablosu ve kafe hizmeti kayıtlı.
• Ağa Hamamı: Beyoğlu’nda, kaynağa göre 1454 tarihli; kese, köpük ve masaj hizmeti kayıtlı, kadın ve erkek saatleri sayfasındaki tabloda.

Tek hamamlarda kadınlar ve erkekler aynı yapıyı farklı saatlerde kullandığı için gitmeden önce bugün kimin günü aracına bakmak, yanlış saatte kapıda kalmamanın en kolay yoludur.

Kısa görgü listesi

TDV İslâm Ansiklopedisi’nin fıkıh bölümü, kaynaklarda yer alan hamam âdâbını tek bir cümlede sayar. Aşağıdaki liste o sayımdan ve bugünkü pratikten derlenmiştir:

• Örtünün; başkalarının örtülü yerine bakmayın.
• Âdâba aykırı davranan birini uygun bir dille uyarın, tartışma çıkarmayın.
• Hamamda gereğinden uzun kalmayın; sıcakta kendinizi kötü hissederseniz ılıklığa çıkın.
• Az konuşun, sesinizi alçak tutun.
• Sıcaklıkta yemek yemeyin; yiyecek içecek için soyunmalık ya da kafe bölümü vardır.
• Suyu israf etmeyin.
• Mümkünse kalabalık olmayan saatleri seçin.
• Yıkandığınız yeri temiz bırakın; kese kalıntısını suyla akıtın.
• Çıkan birine “sıhhatler olsun” deyin.

Bu listenin çoğu, yüzyıllar önce yazılmış olsa da bugünkü bir hamamda aynen geçerlidir. Hamama ilk kez gidiyorsanız bütün ziyareti adım adım anlatan ilk kez hamama gitmek rehberiyle başlayabilirsiniz.