Hamama giderken yanınıza almanız gereken şey düşündüğünüzden azdır: temiz iç çamaşırı, bir yedek havlu, bir tarak ve su. Peştamal, havlu ve nalını çoğu tarihî hamam verir; kese ve sabunu isterseniz kendiniz götürürsünüz. Aşağıda eski hamam bohçasında neler olduğunu, bugün hamamların neyi sağladığını ve çantanıza ne koymanız gerektiğini sırayla anlatıyoruz.
Eskiden: hamam bohçası
TDK bohçayı “içine çamaşır, elbise vb. koyup sarılan dört köşe kumaş” diye tanımlar. Hamam bohçası ise bu kumaşın hamama giderken kullanılan özel biçimidir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kadınların peştamal, havlu takımı, hamam tası ve hamam nalınlarından oluşan hamam eşyaları “hamam bohçası” içinde saklanırdı.
Ansiklopedi bu eşyaların sıradan kullanım malzemesi olmadığını da vurgular. Hamam takımı içinde yer alan bohçalar, havlular, tülbentler, hamam tasları, fildişi taraklar ve keseler sanat değeri taşırdı. Bohça, bir ailenin hamama ne kadar özen gösterdiğinin de göstergesiydi. Bohçanın tarihini ve süslemesini hamam bohçası rehberinde ayrıca anlattık.
Nalın: sanat eseri bir ayakkabı
Hamam bohçasının en dikkat çekici parçası nalındı. TDK nalını takunyaya yönlendirir ve takunyayı “genellikle hamam vb. ıslak tabanlı yerlerde kullanılan, yüksek ökçeli, ağaçtan yapılmış bir tür ayak giysisi” diye tanımlar. Yüksek ökçe, ıslak ve sıcak mermer zeminde ayağı yerden ayırır.
TDV İslâm Ansiklopedisi, bir sanat eseri niteliği taşıyan nalınların ceviz, şimşir, abanoz ve sandal ağacından yapıldığını, sedef ve kaplumbağa kabuğuyla süslendiğini yazar. Bugün hamamların verdiği nalınlar ya da plastik terlikler çok daha sadedir, ama işlevi aynıdır: kaymadan yürümek ve sıcak zeminden korunmak. Terim için sözlükteki nalın maddesine bakabilirsiniz.
Hamam tası
TDK hamam tasını “banyo ve hamamlarda çeşmeden veya kurnadan su alıp dökünmeye yarayan yayvan kap” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kaplıcalar dışında Türk hamamlarında havuz yoktur; kurna başında su dökünerek yıkanılır. Bu yüzden tas, hamamda yıkanmanın asıl aracıdır.
Eskiden herkes kendi tasını bohçasında getirirdi ve ansiklopedi hamam taslarını da sanat değeri taşıyan eşyalar arasında sayar. Bugün tas neredeyse her hamamda kurnaların başında hazır bulunur. Kendi tasınızı götürmek zorunda değilsiniz; ama kişisel bir tas kullanmak isteyenler için yayvan, hafif bir metal tas iyi bir seçimdir. Tasın tanımı sözlükteki hamam tası maddesinde.
Havlu, peştamal ve çamaşırcılar
Eski hamamlarda havlu ve peştamal yalnızca bohçadan gelmezdi. TDV İslâm Ansiklopedisi, hamamda müşterilerin kurulandıkları havluları, destimâl denen büyük mendilleri ve peştamalları yıkayan, ortasına mangal konulan tahta bir çatıya, yani “kafes”e asarak kurutan çamaşırcılar bulunduğunu yazar. Ansiklopedi, erkek hamamlarındaki hizmetliler arasında “peştamalcı” adıyla anılan birinden de söz eder. Yani hamam, müşteriye havlu ve peştamal sağlama işini eskiden de üstlenmişti.
Bugün de durum benzerdir. Veri setimizde bazı hamamların hizmetleri arasında havlu ve peştamal ayrıca yazılıdır:
- Çemberlitaş Hamamı: Kaynağa göre 1584 tarihli, Mimar Sinan’ın Nurbanu Sultan için yaptığı çifte hamam; kese, köpük, masaj, havlu ve peştamal hizmeti kayıtlı.
- Mihrimah Sultan Hamamı: Mimar Sinan’ın Mihrimah Sultan için yaptığı 16. yüzyıl çifte hamamı; havlu ve peştamal kayıtlı, sayfasında saat tablosu var.
- Dökmeciler Hamamı: Kaynağa göre 1550 tarihli, Kanuni Sultan Süleyman için Mimar Sinan yapısı; havlu, peştamal ve kıyafet dolabı hizmeti yazılı.
Hizmet listesinde havlu yazmayan hamamlar da çoğunlukla havlu verir; emin değilseniz gitmeden önce arayıp sorun.
Kese ve sabun
TDK keseyi “yıkanırken kir çıkartmak için ele geçirilen, vücudu ovmaya yarayan, bürümcükten yapılmış, cep biçiminde bez” diye tanımlar. Kese hizmeti alacaksanız tellak ya da natır kendi kesesini kullanır. Kendi kendinize keselenmek ya da kişisel bir kese kullanmak isterseniz yanınızda götürün; kese kişisel bir eşyadır, paylaşılmaz. Kesenin nasıl yapıldığını kese nedir rehberinde adım adım anlattık.
Sabun için de aynı durum geçerlidir. Köpük hizmetinde hamamın sabunu kullanılır. Kendi sabununuzu, şampuanınızı ya da saç kreminizi götürebilirsiniz; küçük boy şişeler hem çantada yer kaplamaz hem de kurna başında kolay taşınır. Sabunlu suyu kurnanın içine karıştırmamaya dikkat edin.
Tarak, tülbent ve küçük eşyalar
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin saydığı hamam takımında fildişi taraklar ve tülbentler de vardı. Tülbent ince ve hafif bir örtü kumaşıdır; bohçada havluların yanında yer alması, hamamdan sonra baş ve saç için kullanıldığını düşündürür. Bugün bunların yerini sıradan bir tarak ve ince bir havlu ya da saç bonesi alır.
Çantaya eklenebilecek küçük eşyalar:
- Tarak ya da fırça
- Saç lastiği, toka
- Yüz ve vücut kremi (hamamdan sonra deri kuruyabilir)
- Deodorant
- Küçük bir ayna (soyunma kabininde olmayabilir)
- Islak eşyalar için ayrı bir torba
Temiz çamaşır ve yedek kıyafet
Hamamdan çıkınca giyeceğiniz temiz iç çamaşırını unutmayın; hamama giderken giydiğiniz çamaşırla çıkmak, yıkanmanın keyfini kaçırır. Kadınlar bölümünde peştamal yerine mayo altı ya da iç çamaşırıyla yıkananlar varsa, bunun için de ayrıca kuru bir takım götürmek gerekir. Kışın hamamdan çıkarken başınızı ve boynunuzu örtecek bir şey, yaz aylarında ise hafif bir kıyafet işinizi kolaylaştırır. Neyin giyileceğini hamamda ne giyilir rehberinde ayrıca anlattık.
Su ve yiyecek
TDV İslâm Ansiklopedisi, eskiden hamama çeşitli yiyecekler götürüldüğünü ve öğleyin göbek taşının üzerinde yenildiğini anlatır. Aynı ansiklopedinin fıkıh bölümünde sayılan hamam âdâbında ise hamamda yemek yememek öğütlenir. Bugünkü hamamlarda sıcaklığın içinde yemek yenmez; yiyecek ve içecek için soyunmalık ya da kafe bölümü kullanılır.
Su ise mutlaka yanınızda olsun. Sıcaklıkta terledikçe vücut su kaybeder. Kapaklı bir su şişesi alın ve soyunmalıkta, dinlenirken için. Bazı hamamların kafe ya da çay ocağı hizmeti de vardır. Veri setimizde Edirne’deki Sokullu Mehmet Paşa Hamamı ile Gaziantep’teki Naib Hamamı için kafe hizmeti kayıtlıdır.
Kadınlar bölümü için ek notlar
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin hamam bohçasını anlatırken özellikle kadınların eşyasından söz etmesi tesadüf değildir. Ansiklopediye göre orta hâlli aile hanımlarının en önemli eğlence yerleri hamamlardı ve bu durum kadınlar arasında ayrı bir “hamam kültürü” doğurmuştu. Kadınlar hamamda saatler geçirir, yanlarında yiyecek, yedek çamaşır ve süslü bohçalar taşırdı.
Bugün kadınlar bölümüne giderken çantaya birkaç şey eklemek işe yarar: saç kurutmak için ince bir havlu ya da bone, makyaj temizleme mendili ve hamamdan sonra sürülecek bir krem. Tek hamamlarda kadınlara ayrılan gün ve saatler farklı olduğu için gitmeden önce kadınlar günü rehberine göz atın.
Özel günler: gelin ve damat hamamı
Bazı ziyaretler sıradan bir yıkanmadan fazlasıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre evlenecek kızlar düğünden önce “gelin hamamı”na götürülür, bunun için hamam kız evi tarafından kiralanır ya da davetlilerin ücreti ödenirdi. Hamamda şerbetler içilir, çalgılar çalınır, kına yakılırdı. Böyle bir gün için bohça da ona göre hazırlanırdı.
Bugün gelin ya da damat hamamı düzenlemek isteyenler için hazırlık hamamla birlikte yapılır; ikram, müzik ve süre önceden konuşulur. Veri setimizde Beyoğlu’ndaki Çeşme Hamamı ile Fatih’teki Haseki Hamamı için gelin ve damat hamamı, Cağaloğlu Hamamı için gelin hamamı hizmeti kayıtlıdır. Cağaloğlu Hamamı kaynağa göre 1741’de Sultan I. Mahmud döneminde yapılmış bir çifte hamamdır.
Hamamların bugün verdikleri
Hamamların sunduğu hizmetler birbirinden farklıdır. Büyük ve turistik hamamlar çoğunlukla paket hizmet verir: giriş, havlu, peştamal, nalın, kese ve köpük tek fiyatta toplanır. Mahalle hamamlarında ise giriş ücreti ayrı, kese ve köpük ayrı ödenir; havlu da bazen ayrıca istenir. Bu yüzden çantanızı hazırlamadan önce gideceğiniz hamamın sayfasındaki hizmet listesine bakmak, gereksiz eşya taşımanızı önler. Veri setimizdeki kayıtlara göre bir özet:
| Hamam | Yer | Kaynaktaki hizmetler |
|---|---|---|
| Çemberlitaş Hamamı | İstanbul, Fatih | kese, köpük, masaj, havlu-peştamal |
| Mihrimah Sultan Hamamı | İstanbul, Fatih | kese, köpük, masaj, havlu-peştamal |
| Dökmeciler Hamamı | İstanbul, Fatih | kese, köpük, havlu-peştamal, kıyafet dolabı |
| Sokullu Mehmet Paşa Hamamı | Edirne | kese, köpük, masaj, kafe |
| Naib Hamamı | Gaziantep | kese, masaj, sauna, kafe |
| Ali Paşa Hamamı | Çorum | aile, kese, köpük, masaj, kurna |
Ali Paşa Hamamı, kaynağa göre 1573’te Erzurum Beylerbeyi Ali Paşa’nın yaptırdığı bir çifte hamamdır. Tabloda yazmayan hizmetler de olabilir; liste yalnızca veri setimizdeki kayıtları gösterir.
Çantaya koymadan önce son liste
Kısaca, bir hamam çantası için şu liste yeterlidir:
- Temiz iç çamaşırı ve gerekiyorsa yedek kıyafet
- Yedek bir havlu (hamamın verdiği havluya ek olarak)
- Kese ve sabun (hizmet almayacaksanız)
- Tarak, saç lastiği, krem
- Kapaklı su şişesi
- Islak eşya torbası
- Nakit para (bazı hamamlar yalnızca nakit kabul edebilir)
Değerli eşyayı ve takıyı evde bırakın; sıcakta ve ıslakta hem kaybolabilir hem de zarar görebilir. Hamama ilk kez gidiyorsanız bütün ziyareti sırasıyla anlatan ilk kez hamama gitmek rehberiyle devam edebilirsiniz.
.jpg){kind=link}
Sık sorulan sorular
Hamama havlu ve peştamal götürmek gerekir mi?
Çoğu tarihî hamam peştamal ve havlu verir. Veri setimizde Çemberlitaş, Mihrimah Sultan ve Dökmeciler hamamlarının hizmetleri arasında havlu ve peştamal kayıtlıdır. Yine de yedek bir havlu götürmek işinizi kolaylaştırır.
Nalın ya da terlik götürmeli miyim?
Hamamların çoğu nalın ya da terlik verir. Kendi terliğinizi tercih ediyorsanız kaymayan, ıslakta kullanılabilen bir terlik götürebilirsiniz.
Eskiden hamam bohçasında neler olurdu?
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kadınların peştamal, havlu takımı, hamam tası ve hamam nalınlarından oluşan eşyaları hamam bohçasında saklanırdı. Tülbentler, fildişi taraklar ve keseler de hamam takımının parçalarıydı.
Hamama değerli eşya götürmek güvenli mi?
Soyunma kabini ya da kilitli dolap çoğu hamamda vardır, ama takı ve gereksiz değerli eşyayı evde bırakmak en güvenlisidir. Takılar sıcakta ve ıslakta zarar da görebilir.