Kadınlar günü rehberi: tek hamam, çifte hamam

Kadınlar günü, tek hamamlarda yapının kadınlara ayrıldığı gün ya da saatlerdir. Tek hamamda kadınlar ve erkekler aynı soyunmalığı, aynı sıcaklığı sırayla kullanır; çifte hamamda ise kadınların ayrı kapıdan girilen kendi bölümü vardır. Hamama gitmeden önce bu ayrımı bilmek, kapıda “bugün erkekler günü” tabelasıyla karşılaşmamanın en kolay yoludur. Aşağıda iki hamam türünü, kaynaklı saat tablosu olan hamamları ve kadın hamam kültürünün tarihini anlatıyoruz.

Tek hamam ve çifte hamam farkı

TDK çifte hamamı “bir bölümü kadınlara, diğer bölümü erkeklere ayrılmış olan hamam” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Arap ülkelerinde pek çifte hamam yapılmazken Türkler birbirine bitişik, erkekler ve kadınlar için iki binadan oluşan çifte hamamlar inşa etmiştir. Böylece bir mahallenin kadınları da erkekleri de aynı gün, aynı saatte hamama gidebiliyordu.

Tek hamamlarda ise yapı tektir. Ansiklopedi bu konuda açık bir bilgi verir: tek hamamlar gündüz kadınlara, gece erkeklere açıktı. Bugün tek hamamlar saatlerini kendileri belirler; bazıları haftanın belirli günlerini kadınlara ayırır, bazıları her gün belirli saatleri.

Çifte hamamda kadınlar kısmı

Çifte hamamlarda iki bölüm her zaman eşit değildir. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin verdiği örneklerde kadınlar kısmı çoğunlukla daha küçüktür. Tokat’ta Selçuklu Veziri Pervâne’nin vakfı olarak 1275’e doğru yapılan çifte hamamda kadınlar kısmının çok daha küçük ölçüde olduğu, Edirne’deki Mezid Bey Hamamı’nda kadınlar kısmının çok ufak olduğu yazılıdır. Buna karşılık kadınlar kısmı soyunmalığının erkekler kısmınınkine yakın ölçüde yapıldığı örnekler de vardır.

Kadınlar kısmında plan da farklı olabilir. Ansiklopediye göre Edirne ve İstanbul’daki Sokullu Mehmed Paşa hamamlarının her ikisinde kadınlar kısmı, sıcaklığı kubbeli dikdörtgen biçimli ve çifte halvetli E tipindedir. Ansiklopedi ayrıca kadınlar kısımlarında genellikle bir kurnanın diğerlerinden daha süslü ve özenli işlendiğini, bunlara “gelin kurnası” dendiğini yazar. Çifte hamamların mimarisini çifte hamam mimarisi rehberinde ayrıntılı anlattık.

Saat tablosu olan hamamlar

Sitemizde bazı hamamların sayfasında kaynaklı haftalık saat tablosu bulunur. Bu tablolarda kadın ve erkek saatleri ayrı ayrı yazılır, bugünün satırı vurgulanır. Veri setimizde saat tablosu olan hamamlardan bazıları şunlardır:

Hamam	Yer	Plan (kaynağa göre)
Çemberlitaş Hamamı	İstanbul, Fatih	Çifte
Mihrimah Sultan Hamamı	İstanbul, Fatih	Çifte
Zeyrek Çinili Hamam	İstanbul, Fatih	Çifte
Kadırga Hamamı	İstanbul, Fatih	Çifte
Sokullu Mehmet Paşa Hamamı	Edirne	Çifte
Ağa Hamamı	İstanbul, Beyoğlu	–
Kaptan Kılıç Ali Paşa Hamamı	İstanbul, Beyoğlu	Tek
Naib Hamamı	Gaziantep	–
Horhor Hamamı	İstanbul, Fatih	–
Gedikpaşa Hamamı	İstanbul, Fatih	–
Alaaddin Hamamı	Nevşehir, Avanos	Çifte

Tabloda saat yazmıyoruz; saatler değişebildiği için her hamamın güncel tablosuna kendi sayfasından bakın.

İstanbul’da çifte hamamlar

İstanbul’da kadınların her gün gidebileceği hamam aranıyorsa çifte hamamlar ilk adrestir. Çemberlitaş Hamamı kaynağa göre 1584’te Mimar Sinan tarafından Nurbanu Sultan için yapılmış bir çifte hamamdır; kese, köpük, masaj, havlu ve peştamal hizmeti kayıtlıdır. Edirnekapı’daki Mihrimah Sultan Hamamı da Mimar Sinan’ın Mihrimah Sultan için yaptığı 16. yüzyıl çifte hamamıdır.

Fatih’teki Zeyrek Çinili Hamam, kaynağa göre 1530’da Barbaros Hayreddin Paşa için Mimar Sinan tarafından yapılmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi bu hamamın adından da anlaşıldığı gibi 16. yüzyıl İznik çinileriyle süslendiğini yazar. Kadırga Hamamı ise kese ve köpük hizmeti kayıtlı bir başka çifte hamamdır. Dördünün de sayfasında saat tablosu vardır.

Tek hamamlarda kadın saatleri

Tek hamamlarda en çok karşılaşılan düzen, haftanın bazı günlerinin ya da günün bazı saatlerinin kadınlara ayrılmasıdır. Plan tipi kaynakta yazmayan hamamlarda da kadın ve erkek saatleri ayrı olabilir; Beyoğlu’ndaki Ağa Hamamı kaynağa göre 1454 tarihlidir ve sayfasındaki saat tablosunda kadın ve erkek saatleri görülebilir. Tophane’deki Kaptan Kılıç Ali Paşa Hamamı ise veri setimizde tek hamam olarak kayıtlıdır; TDV İslâm Ansiklopedisi Tophane’deki Kılıç Ali Paşa Hamamı’nı sıcaklığı yıldızvari B tipi hamamlar arasında sayar.

Anadolu’da Gaziantep’teki Naib Hamamı kaynağa göre 16. yüzyıldan kalmadır; kese, masaj, sauna ve kafe hizmeti kayıtlıdır ve saat tablosu vardır. Tek hamamların bir özelliği, kadın saatlerinin bayram, arife ya da özel kiralama günlerinde değişebilmesidir. Bu yüzden tablo olsa bile özel günlerde hamamı arayıp teyit etmek iyi olur.

Bazı tek hamamlarda kadın ve erkek saatleri arasında temizlik ve hazırlık için ara verilebilir. Kadın saatinin bitimine yakın gittiğinizde hizmet almak için vakit kalmayabilir. Kese, köpük ve dinlenme dahil rahat bir ziyaret için kadın saatinin başlarını seçmek, özellikle ilk kez gidenler için daha huzurlu bir deneyim sağlar. Tablo sayfasında kapanış saatinin yanında son giriş saati yazıyorsa ona göre plan yapın.

Anadolu’da çifte hamamlar

İstanbul dışında da kadınlar bölümü olan çifte hamamlar vardır; ancak bunların çoğu için henüz kaynaklı bir saat tablomuz yok. Bu hamamlara gitmeden önce mutlaka arayıp kadınlar bölümünün açık olup olmadığını sorun.

• Ali Paşa Hamamı: Çorum’da, kaynağa göre 1573’te Erzurum Beylerbeyi Ali Paşa’nın yaptırdığı çifte hamam; aile, kese, köpük, masaj ve kurna hizmeti kayıtlı.
• Çakır Hamamı: Bursa’da Çakır Ağa’nın yaptırdığı çifte hamam. TDV İslâm Ansiklopedisi, Bursa’daki Çakır Hamam’ın sıcaklık planının C ve E tiplerinin karışımı olduğunu yazar.
• İskender Paşa Hamamı: Trabzon’da, kaynağa göre 1531’de Trabzon Valisi İskender Paşa’nın yaptırdığı çifte hamam.
• Cinci Hamamı: Safranbolu’da, kaynağa göre 1645’te Mimar Kasım Ağa tarafından Cinci Hoca için yapılmış çifte hamam.
• Hızırbey Hamamı: Kırklareli’nde, veri setimizde 1383 tarihli olarak kayıtlı çifte hamam.

Plan tipi “çifte” yazan hamamların tamamını çifte hamamlar listesinde bulabilirsiniz.

Kadınlar bölümünde hizmet: natır, ana, usta

Kadınlar bölümünde kese, köpük ve yıkama hizmetini natır verir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kadın hamamlarında müşterilere hizmet edenlere genel olarak natır denir, ancak kelime halk arasında daha çok “yıkayıcı” anlamında kullanılır. Ansiklopedi, belli başlı müşterilere hizmet eden “ana”ların ve özel beceri isteyen bazı hizmetleri gören “usta”ların da bu sınıfa dahil olduğunu yazar.

Bugün tek hamamlarda natırlar yalnızca kadın saatlerinde çalışabilir. Kese ya da köpük yaptırmak istiyorsanız kadın saatinin başına yakın gitmek, sırayı beklemeden hizmet almanızı kolaylaştırır.

Bugün kimin günü?

Hangi hamamın o gün kadınlara açık olduğunu tek tek sayfalara bakmadan görmek için bugün kimin günü aracını kullanabilirsiniz. Araç, kaynaklı saat tablosu olan hamamları tarar ve bugün kadınlara ya da erkeklere açık olanları gösterir.

Ayrıca bugün kimin günü aracı seçtiğiniz gün için kadın ve erkek saatlerini yan yana gösterir; her gün kadınlara açık listesi ise kadınların haftanın her günü gidebileceği hamamları toplar. İkisi de kaynaklı saat tablolarına dayanır; tablosu olmayan bir hamamın listede yer almaması, o hamamın kadınlara kapalı olduğu anlamına gelmez.

Kadın hamam kültürü

Kadınlar günü, sadece bir saat düzenlemesi değildir; arkasında köklü bir kültür vardır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre evlerde gusülhaneler dışında yıkanılacak bir yer olmadığı için yıkanmak için çarşı hamamlarına gidilirdi. Orta hâlli aile hanımlarının en önemli eğlence yerleri de hamamlardı. Ansiklopedi bu durumun, özellikle kadın hamamları için bir “hamam kültürü”nün oluşmasına yol açtığını yazar.

Hamama çeşitli yiyecekler götürülür, öğleyin göbek taşının üzerinde yenir, bir yandan da eğlenilirdi. Ansiklopediye göre kadın hamamları, görücü usulüyle evlenmenin yaygın olduğu dönemlerde annelerin evlilik çağındaki oğullarına kız beğendiği yerler olarak da önemli bir işlev görmüştür. Kadınların peştamal, havlu takımı, hamam tası ve nalınlardan oluşan eşyaları “hamam bohçası” içinde taşınırdı. Bu kültürün geniş anlatımı Osmanlı hamam kültürü rehberinde.

Gelin hamamı ve kırk hamamı

Kadınlar günlerinin en özel olanları, hamamın bir aile ya da topluluk için ayrıldığı günlerdi. TDK gelin hamamını “evlenecek kız için düğünden birkaç gün önce hamamda yapılan tören” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre evlenecek kızlar düğünden iki gün önce, genellikle salı günü gelin hamamına götürülür, bunun için hamam kız evi tarafından kiralanır ya da davetlilerin ücreti ödenirdi.

TDK kırk hamamını ise “kadının lohusalıkta ilk kırk günü doldurmasından sonra temizlenmesi için hamamda yapılan özel toplantı” diye tanımlar. Ansiklopedi, ebe hanım başta olmak üzere akraba ve komşuların davet edildiği kırk hamamlarının davet sahibinin durumuna göre çok gösterişli olabildiğini, âdeta bir düğünü andırdığını yazar. Veri setimizde İstanbul’daki Çeşme Hamamı ile Cağaloğlu Hamamı için gelin hamamı hizmeti kayıtlıdır.

Gitmeden önce kısa kontrol listesi

Kadınlar günü ya da kadınlar bölümü için hamama gitmeden önce şunları kontrol edin:

1. Hamam tek mi, çifte mi? Hamamın sayfasındaki künyede plan tipi yazar.
2. Tek hamamsa bugün kadınlara açık mı? Saat tablosuna ya da bugün kimin günü aracına bakın.
3. Çifte hamamsa kadınlar bölümünün kapanış saati erkekler bölümünden farklı mı?
4. Bayram, arife ya da özel kiralama günü mü? Öyleyse arayıp teyit edin.
5. Hizmet almak istiyorsanız natır o saatte çalışıyor mu? Kese ve köpük için girişte sorun.

Kadınlar bölümünde ne giyileceğini ve bohçaya ne konacağını hamamda ne giyilir rehberinde ayrıca anlattık.