Hamamda ne giyilir? Peştamal, nalın ve bölümler

Hamamda giyilecek iki temel şey vardır: belinizde bir peştamal, ayağınızda bir nalın ya da terlik. Peştamal soyunmalıkta bağlanır ve hamamdan çıkana kadar belde kalır; nalın da ıslak mermerde kaymamanızı sağlar. Kadınlar bölümünde peştamalın yanında mayo altı ya da iç çamaşırı da kabul görür. Aşağıda peştamalın ve nalının kökenini, iki bölümdeki farkları ve çocuklarla gidenler için notları anlatıyoruz.

Peştamal neden giyilir?

Peştamal, hamam görgüsünün temelidir. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin fıkıh bölümüne göre âlimlerin çoğunluğu, erkeklerin göbekle diz arasını örtmek şartıyla hamama girmesini kural olarak uygun bulmuştur. Aynı bölümde aktarılan bir rivayette, peştamal kullanmak şartıyla erkeklere hamama gitme izni verildiği anlatılır. Başka bir rivayette ise erkeklerin hamama peştamalsız girmemesi istenir.

Yani peştamal bir aksesuar değil, hamama girmenin eski ve açık bir koşuludur. Bu kural bugün de hemen her Türk hamamında geçerlidir. Peştamalsız ya da yalnızca havluyla sıcaklığa girmek hoş karşılanmaz; havlu çoğunlukla çıkışta kurulanmak ve soyunmalıkta dinlenmek içindir. Terimin kısa tanımı için sözlükteki peştamal maddesine bakabilirsiniz.

Peştamalın geleneği

Peştamalın hamamdaki yeri sadece kurallarla sınırlı değildir; bir meslek geleneği de taşır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin aktardığına göre Evliya Çelebi, hamamcıların, tellakların ve natırların pîrlerini sayarken peştamallarını Hz. Ali’nin huzurunda Selmân-ı Pâk’in bağladığını kaydeder. Peştamal, hamam çalışanları için de mesleğin simgesi sayılmıştır.

Ansiklopedi, erkek hamamlarında “hamam uşakları” denen hizmetliler arasında bir “peştamalcı”dan da söz eder. Hamamda ayrıca müşterilerin havlularını, destimâl denen büyük mendillerini ve peştamallarını yıkayıp ortasına mangal konulan tahta bir çatıya asarak kurutan çamaşırcılar bulunurdu. Yani peştamalı eskiden de hamam sağlıyordu; bugün birçok hamamın peştamal vermesi bu geleneğin devamıdır.

Peştamal nasıl bağlanır?

Bugün hamamların verdiği peştamallar çoğunlukla pamuklu ve incedir. Bağlaması kolaydır:

1. Soyunma kabininde soyunun, peştamalı bele sarın.
2. Bir ucu önde, diğer ucu onun üzerinden geçecek şekilde sıkıca dolayın.
3. Üstteki ucu belinizdeki kısmın içine sıkıştırarak kıvırın.
4. Birkaç adım atıp kontrol edin; gevşekse bir kez daha kıvırın.
5. Islanınca ağırlaşacağını hesaba katarak biraz sıkı bağlayın.

Peştamal ıslanınca kayabilir. Kurna başında otururken ya da göbek taşına uzanırken arada bir kontrol edin. Kese ve köpük sırasında da peştamal belde kalır; tellak bunu bilir ve buna göre çalışır. Islak peştamalı değiştirmek isterseniz bunu kabinde ya da havluyla örtünerek yapın.

Nalın ve takunya

TDK nalın sözcüğünü takunyaya yönlendirir ve takunyayı “genellikle hamam vb. ıslak tabanlı yerlerde kullanılan, yüksek ökçeli, ağaçtan yapılmış bir tür ayak giysisi” diye tanımlar. Yüksek ökçenin iki işi vardır: ayağı ıslak zeminden ayırmak ve sıcak mermerin ayağı yakmasını önlemek.

TDV İslâm Ansiklopedisi, sanat eseri niteliğindeki eski nalınların ceviz, şimşir, abanoz ve sandal ağacından yapıldığını, sedef ve kaplumbağa kabuğuyla süslendiğini yazar. Kadınların hamam bohçasında peştamal, havlu takımı ve hamam tasının yanında nalınlar da bulunurdu. Bugün hamamların çoğu tahta nalın ya da plastik terlik verir. Yüksek tahta nalınla yürümek ilk seferde alışılmadık gelebilir; kısa adımlarla ve yavaş yürüyün. Terim için sözlükteki nalın maddesine göz atabilirsiniz.

Soyunmalıkta: ne çıkarılır, ne kalır?

TDK camekânı “hamamlarda soyunulan camlı yer” diye tanımlar; bu bölüm soyunmalık olarak da bilinir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre soyunmalığın duvar kenarlarında sedirler, üst katta ahşap galeriler bulunur ve zeminden az yüksek mermer sedirlerin altında pabuç koymak için kemerli küçük gözler yapılmıştır. Ayakkabı, soyunmalığa girerken çıkarılır.

Soyunmalıkta kıyafetlerinizi çıkarıp kabine ya da dolaba bırakırsınız. Takı, saat ve gözlük gibi eşyaları da çıkarmak iyi olur; sıcak ve buhar hem size hem eşyaya zarar verebilir. Gözlük kullanıyorsanız sıcaklıkta buğulanacağını hesaba katın. Telefonunuzu da kabinde bırakın.

Erkekler bölümünde

Erkekler bölümünde kural açıktır: peştamal bağlanır, nalın ya da terlik giyilir. Peştamalın altına mayo giymek isteyen olursa bu çoğu yerde sorun sayılmaz; ama peştamalsız mayoyla dolaşmak geleneksel hamamlarda hâlâ yadırganabilir. TDK tellağı “hamamda hizmet eden ve erkek müşterileri yıkayan erkek” diye tanımlar. TDV’nin fıkıh bölümüne göre tellağa yalnızca göbekle diz arasının dışında kalan yerleri ovdurmak uygun görülmüştür; kese ve köpük sırasında peştamal bu yüzden yerinde kalır.

Veri setimizde yalnızca erkekler bölümü kayıtlı olan hamamlar da var. Bursa’daki Yeni Kaplıca Hamamı kaynağa göre 1552’de Sadrazam Rüstem Paşa’nın yaptırdığı bir yapıdır ve kaydında erkekler bölümü girişi yer alır. Kayseri Talas’taki Ali Saib Paşa Hamamı ise kaynağa göre 1889 tarihlidir, erkekler bölümü olarak kayıtlıdır ve sayfasında saat tablosu bulunur.

Kadınlar bölümünde

TDV İslâm Ansiklopedisi’nin fıkıh bölümüne göre kadınların birbirlerinin yanında, göbekle diz arası dışında kalan yerlerini açması uygun görülmüştür. Bugünkü pratik de buna yakındır: kadınlar bölümünde peştamal, mayo altı ya da iç çamaşırıyla yıkanılır. Bazı kadınlar peştamalı göğüsten bağlamayı tercih eder. Kurallar hamamdan hamama değişebilir; emin değilseniz girişte sorun.

Kadınlar bölümünde hizmet veren kişi natırdır. TDV’ye göre kadın hamamlarında müşterilere hizmet edenlere genel olarak natır denir. Ansiklopedi, kadınların peştamal, havlu takımı, hamam tası ve nalınlarını “hamam bohçası” içinde taşıdığını da yazar. Veri setimizde Bolu’daki Sultan Hamamı kaynağa göre 16. yüzyıl yapısıdır ve kadınlar kısmı olarak kayıtlıdır.

Çifte hamam, tek hamam: hangi kapı?

Ne giyeceğiniz kadar hangi kapıdan gireceğiniz de önemlidir. TDK çifte hamamı “bir bölümü kadınlara, diğer bölümü erkeklere ayrılmış olan hamam” diye tanımlar. Çifte hamamlarda iki ayrı giriş vardır ve iki bölüm çoğunlukla aynı saatlerde açıktır. TDV İslâm Ansiklopedisi ise tek hamamların eskiden gündüz kadınlara, gece erkeklere açık olduğunu yazar. Bugün tek hamamlar kadın ve erkek saatlerini kendi belirler.

Birkaç örnek:

• Çemberlitaş Hamamı: Kaynağa göre 1584 tarihli çifte hamam; havlu ve peştamal hizmeti kayıtlı, saat tablosu var.
• Mihrimah Sultan Hamamı: Mimar Sinan’ın 16. yüzyıl çifte hamamı; havlu ve peştamal kayıtlı.
• Kaptan Kılıç Ali Paşa Hamamı: Beyoğlu’nda tek hamam; kadın ve erkek saatleri sayfasındaki tabloda.
• Dökmeciler Hamamı: Kaynağa göre 1550 tarihli; havlu, peştamal ve kıyafet dolabı hizmeti yazılı.

Tek hamamlarda o gün kimin saati olduğunu bugün kimin günü aracıyla kontrol edebilirsiniz.

Aile bölümleri ve kaplıcalar

Bazı kaplıcalarda ve hamamlarda aile kullanımı da vardır. Veri setimizde Bursa’daki Eski Kaplıca ile Çorum’daki Ali Paşa Hamamı için “aile” hizmeti kayıtlıdır. Ali Paşa Hamamı kaynağa göre 1573’te Erzurum Beylerbeyi Ali Paşa’nın yaptırdığı bir çifte hamamdır. Aile bölümlerinde mayo giyilir; havuzlu kaplıcalarda da mayo çoğunlukla zorunludur. Kuralları gitmeden önce hamama sormak en doğrusudur.

Çocuklar ne giyer?

Çocuklarla hamama giderken giyim, yetişkinlerdekinden daha pratik olmalıdır. Küçük çocuklara bir mayo ya da küçük bir peştamal, ayaklarına da kaymayan bir terlik yeterlidir. Tahta nalın küçük çocuklar için uygun olmayabilir. Çocuğun sıcakta kısa kalması, sık sık ılıklığa çıkarılması ve bol su içmesi iyi olur; hangi yaştan itibaren hamama götürülebileceği konusunda hekiminize danışın.

Eskiden çocuklar hamamla doğumdan hemen sonra tanışırdı. TDK kırk hamamını “kadının lohusalıkta ilk kırk günü doldurmasından sonra temizlenmesi için hamamda yapılan özel toplantı” diye tanımlar. Çocukla hamam ziyaretinin ayrıntıları için çocukla hamam rehberine bakabilirsiniz.

Takı, makyaj ve saç

Giyim yalnızca peştamal ve nalından ibaret değildir; üzerinizde kalan küçük şeyler de önemlidir. Yüzük, bilezik, kolye ve küpeyi soyunmalıkta çıkarmak en doğrusudur. Sıcak ve ıslak ortamda metal ısınabilir, küçük parçalar kurna başında ya da göbek taşında kolayca kaybolabilir. Makyajla sıcaklığa girmek de pek pratik değildir; ter ve buharla akar. Hamama gitmeden önce yüzünüzü temizlemek ya da yanınızda makyaj temizleme mendili bulundurmak işinizi kolaylaştırır.

Uzun saçlılar saçlarını toplamak için bir lastik ya da toka götürmelidir. Köpük sırasında saç da yıkanır; boya ya da işlem yaptırılmış saçlar için kendi şampuanınızı götürebilirsiniz. Çıkışta saçınızı kurutmak için ince bir havlu ya da bone işe yarar; hamamların hepsinde saç kurutma makinesi bulunmayabilir.

Çıkışta: giyinmeden önce

Hamamdan çıkarken hemen giyinmeyin. Sıcaklıktan sonra ılıklıkta bir süre oturun, soyunmalıkta kuru havluya sarınıp dinlenin. Islak peştamalı çıkarıp kuru havluya geçmek için kabininizi kullanın. Terlemeniz geçtikten sonra temiz iç çamaşırınızı ve kıyafetinizi giyin. Kışın başınızı ve boynunuzu örtecek bir şey almayı unutmayın; sıcak bir ortamdan soğuk havaya çıkıyorsunuz.

Hamama götüreceğiniz eşyaların tam listesi için hamama ne götürülür rehberine geçebilirsiniz.