Kaplıca hamamı, suyu yerden doğal olarak sıcak çıkan ve ortasında geniş bir havuz bulunan hamamdır. Bu rehberde iki bölgeye odaklanıyoruz: Yalova’nın Termal ilçesi ve Bursa. Veri setimizde Yalova’da iki, Bursa’da kaplıca suyu hizmeti kayıtlı üç çalışan yapı var. Aşağıda kaplıcanın ne olduğunu, hamamdan nasıl ayrıldığını ve bu yapılara giderken nelere dikkat etmeniz gerektiğini anlatıyoruz; kaplıca suyunun sağlık etkisi hakkında ise iddiada bulunmuyoruz.
Ilıca, kaplıca, kudret hamamı
Önce sözcükler. TDK ılıcayı iki anlamda tanımlar: “sıcak su çıkan yer” ve “suyu sıcak olarak yerden çıkan hamam; kaplıca, çermik, kudret hamamı”. Sözlük kaplıca ve kudret hamamı sözcüklerini de ılıcaya yönlendirir. Yani sözlüğe göre bu üç kelime aynı yapıyı anlatır. TDK’de tanımın verildiği ana madde “ılıca”dır; bu rehberde iki kelimeyi aynı anlamda kullanıyoruz.
TDV İslâm Ansiklopedisi’nin kültür bölümüne göre Mısır ve Kıpçak Türkleri hamama “ılı su” adını vermiştir; “kudret hamamı, kaplıca” anlamındaki ılıca kelimesi de buradan gelir. Terimin kısa tanımı için sözlükteki ılıca maddesine bakabilirsiniz.
Hamamdan farkı: havuz
Kaplıcayı hamamdan ayıran en görünür özellik havuzdur. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre yer altından çıkan, içinde çeşitli kimyasal maddeler bulunan suların kullanıldığı yapılara bazen hamam denir, ancak Türkçede bunlara kaplıca, suyun genellikle doğal olarak sıcak olmasından dolayı da ılıca adı verilir. Ansiklopedi, kaplıcaları hamamlardan ayıran en önemli özelliğin büyük yıkanma mekânının ortasındaki geniş havuz olduğunu vurgular.
Türk hamamında ise havuz yoktur. Ansiklopediye göre kaplıca ya da ılıcalar dışında Türk hamamlarında havuz bulunmaz, kurna başında su dökünerek yıkanılır. TDK kurnayı “hamam ve banyolarda musluk altında bulunan, içinde su biriktirilen, yuvarlak, mermer, taş veya plastik tekne” diye tanımlar. Ayrıntılı karşılaştırma için hamam ile kaplıca farkı rehberine bakabilirsiniz.
Kaplıca planı: yuvarlak mekân ve hücreler
Kaplıcalar planda da hamamlardan ayrışır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Osmanlı hamamlarının sıcaklık bölümünde görülen düzenlerden biri, yuvarlak sıcaklık mekânının çepeçevre duvarlarında hücreler açılmasıdır. Ansiklopedi bu biçimin daha çok kaplıcalarda kullanıldığını ve Anadolu’daki Roma devri kaplıca ve hamamlarının etkisiyle Osmanlı sanatına girdiğini yazar.
Ansiklopediye göre sıcaklığı yıldızvari çokgen biçimli B tipi hamamlar da İlkçağ mimarisinden ilham almıştır ve İslâm ve Türk mimarilerinde kaplıcalarda rastlanan bir plandır. Bursa’da 16. yüzyıl başlarında Mesih Paşa’nın yaptırdığı fakat Nasuh Paşa’nın adıyla tanınan hamamın, Bursa’daki kaplıcaların mimarisinden ilham alınarak geliştirildiği sanılır. Veri setimizde Nasuh Paşa Hamamı, yaptıranı Mesih Ali Paşa olarak ve erkekler bölümü olarak kayıtlıdır.
Yalova Termal: Kurşunlu ve Valide
Yalova’nın Termal ilçesinde veri setimizde iki çalışan yapı var:
- Kurşunlu Hamam: Havuz, sauna, masaj ve kaplıca suyu hizmeti kayıtlı.
- Valide Hamamı: Çifte hamam olarak kayıtlı.
Kurşunlu Hamam için havuz ve kaplıca suyu hizmeti birlikte kayıtlıdır; bu, TDV’nin tarif ettiği havuzlu kaplıca düzenine uyar. Valide Hamamı’nın çifte olarak kayıtlı olması, kadınlar ve erkeklerin ayrı bölümlerden girdiği anlamına gelir. Bu iki yapı için veri setimizde yapım tarihi ve saat tablosu kayıtlı değildir; gitmeden önce saatleri, fiyatı ve havuz kurallarını sorun. Yalova’daki Gacık Hamamı ise veri setimizde kapalı olarak görünür.
Bursa: üç kaplıca
Bursa’da veri setimizde kaplıca suyu hizmeti kayıtlı üç çalışan yapı var:
| Yapı | İlçe | Yapım (kaynağa göre) | Plan | Kaynaktaki hizmetler |
|---|---|---|---|---|
| Çekirge Sultan Adak Hamamı | Nilüfer | 1365 | kadınlar | kaplıca suyu |
| Eski Kaplıca | Osmangazi | 1394 | çifte | kese, masaj, kaplıca suyu, aile |
| Yeni Kaplıca Hamamı | Nilüfer | 1552 | erkekler | kaplıca suyu, kese, köpük, masaj, aile |
Eski Kaplıca, çifte olarak kayıtlı olduğu için hem kadınlar hem erkekler için bölüm sunar. Yeni Kaplıca Hamamı, 1552’de Sadrazam Rüstem Paşa’nın yaptırdığı bir yapıdır; kaynakta erkekler bölümü girişi 500 TRY (tarihsiz) olarak geçer. Çekirge Sultan Adak Hamamı ise kadınlar kısmı olarak kayıtlıdır. Bursa’nın öteki hamamları için Bursa hamamları rehberi’ne bakabilirsiniz.
Tarihte Bursa kaplıcaları
Bursa kaplıcaları yabancı mimarların da ilgisini çekmiştir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 1837’de Rusya’nın siparişiyle bir elçilik binası yapmak için İstanbul’a gelen mimar Gaspare Trajano Fossati, Türk hamamlarıyla çok ilgilenmiş, Bursa’ya giderek Çekirge’deki Mustafa Paşa Kaplıcası’nın planını çizmiştir. İsviçre’de Bellinzona’daki arşivinde Türk hamamlarından esinlenerek tasarladığı bir hamamın planı ve kesiti bulunmuştur.
Ansiklopedi, Sadrazam Rüstem Paşa’nın kurduğu otuz iki hamamın dördünün Bursa’da olduğunu da yazar. Veri setimizde yaptıranı Rüstem Paşa olarak kayıtlı çalışan yapı Yeni Kaplıca Hamamı’dır.
Sinan’ın kaplıca etkisi
Kaplıca mimarisi şehir hamamlarını da etkilemiştir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Mimar Sinan, bir yenilik olarak dört eyvanlı tipi kaplıca mimarisiyle birleştirerek Süleymaniye Külliyesi Hamamı’nda içi sütunlu bir plan çeşitlemesi yaratmıştır; burada göbek taşı mekânından köşe hücreleri duvarlarla değil, aralarına ince perde bölmeler konan sütunlarla ayrılır. Ansiklopediye göre bu sistem daha sonra Çemberlitaş ve Cağaloğlu hamamlarında da değişik biçimlerde uygulanmıştır.
Süleymaniye Külliyesi Hamamı bugün Dökmeciler Hamamı adıyla çalışır; veri setimizde 1550 tarihli, Kanuni Sultan Süleyman için Mimar Sinan’ın yaptığı yapı olarak kayıtlıdır. Yani İstanbul’un ortasında, kaplıca mimarisinin izini taşıyan bir hamam vardır.
Kaplıcaya giderken: pratik öneriler
Kaplıca ziyareti hamamdan biraz farklı hazırlık ister. Genel öneriler:
- Mayo: Havuzlu kaplıcalarda mayo çoğunlukla beklenir; kurallar yapıdan yapıya değişir, önceden sorun.
- Duş: Havuza girmeden önce duş alın; havuz, birden çok kişinin aynı suda bulunduğu bir yerdir.
- Bölüm: Kadınlar, erkekler ve aile bölümlerinin saatlerini öğrenin; aile hizmeti kayıtlı yerler çocukla gitmek için daha uygundur.
- Terlik ve havlu: Islak zeminde kaymayan terlik giyin; yanınızda yedek havlu bulundurun.
- Kısa kalın: Sıcak suda ve sıcak ortamda uzun süre kalmayın; aralarda serin bir yerde dinlenin ve su için.
Kadınlar, erkekler ve aile
Kaplıcalarda da bölüm düzeni önemlidir. Veri setimizde Bursa’daki Eski Kaplıca ve Yalova’daki Valide Hamamı çifte olarak kayıtlıdır; yani kadınlar ve erkekler için ayrı bölümler vardır. Çekirge Sultan Adak Hamamı kadınlar kısmı, Yeni Kaplıca Hamamı ise erkekler bölümü olarak kayıtlıdır. Eski Kaplıca ile Yeni Kaplıca Hamamı için ayrıca “aile” hizmeti yazılıdır.
TDK çifte hamamı “bir bölümü kadınlara, diğer bölümü erkeklere ayrılmış olan hamam” diye tanımlar. Aile bölümlerinin saatleri ve kuralları kaplıcadan kaplıcaya değişir; hangi saatlerde açık olduğunu, çocukların hangi yaştan itibaren kabul edildiğini ve mayo kuralını önceden sorun.
Hamam mı, kaplıca mı?
Hangisini seçeceğiniz ne aradığınıza bağlıdır. Kurna başında tasla dökünmek, göbek taşında terlemek, kese ve köpük yaptırmak istiyorsanız klasik bir Türk hamamı daha uygundur. Havuzda oturmak, ailece aynı bölümde vakit geçirmek istiyorsanız aile bölümü olan bir kaplıca daha rahat olabilir.
Bazı kaplıcalar ikisini birleştirir: veri setimizde Eski Kaplıca için kese ve masaj, Yeni Kaplıca Hamamı için kese, köpük ve masaj hizmeti de kayıtlıdır. Yani kaplıca suyuyla birlikte hamamın klasik hizmetlerinden de yararlanabilirsiniz. Gitmeden önce hangi hizmetin hangi bölümde verildiğini sormanız işinizi kolaylaştırır.
Sağlık: iddia değil, hekim
Kaplıcalar çoğu zaman sağlık iddialarıyla anılır. Biz bu iddiaları tekrarlamıyoruz. TDV İslâm Ansiklopedisi, 19. yüzyılda İngiltere’de Türk hamamını tanıtan John Fife’ın 1865 tarihli kitabında hamamı abartılı biçimde her derde çare gibi gösterdiğini eleştirel bir dille aktarır; bu örnek, hamam ve kaplıca hakkındaki iddialara temkinle yaklaşmak gerektiğini hatırlatır.
Süren bir sağlık sorununuz, hamileliğiniz ya da düzenli kullandığınız bir ilaç varsa kaplıcaya gitmeden önce hekiminize danışın. Çocuklar için de karar hekimle birlikte verilmelidir. Genel güvenlik önerileri için hamam ve sağlık uyarıları, çocukla gidecekler için çocukla hamam rehberine bakabilirsiniz.
Havuzlu başka hamamlar
Havuz her zaman kaplıca demek değildir. Veri setimizde kaplıca suyu belirtilmeden havuz hizmeti yazılı hamamlar da var: Merzifon’daki Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Hamamı (1678), Çankırı’daki Ilgaz Hamamı (19. yüzyıl) ve Fatih’teki Acemoğlu Hamamı (15. yüzyıl; sauna ve buhar hizmeti de kayıtlı). Bir hamamda havuz görürseniz suyun kaynağını işletmeye sormak en doğrusudur.
Budin: kaplıcanın öteki başkenti
Osmanlı kaplıca mimarisinin tarihte bir başka önemli adresi de vardır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Macaristan’da Budin’deki doğal sıcak su kaynakları çok sayıda kaplıcanın yapılmasına yol açmıştır. Avusturyalı mimar Fischer von Erlach, ilk kez 1721’de basılan dünya mimarisi kitabında Budin’deki bir kaplıcanın planını ve kesitini yayımlamıştır. Kaplıcanın bu uzun tarihi, Yalova ve Bursa’daki yapıları gezerken akılda tutulmaya değer.
Sık sorulan sorular
Yalova’da hangi kaplıca hamamları çalışıyor?
Veri setimizde Yalova Termal’de iki çalışan yapı var. Kurşunlu Hamam için havuz, sauna, masaj ve kaplıca suyu hizmeti kayıtlıdır; Valide Hamamı ise çifte hamam olarak kayıtlıdır.
Bursa’da hangi kaplıcalar kaplıca suyu hizmeti veriyor?
Veri setimizde Eski Kaplıca (1394), Yeni Kaplıca Hamamı (1552) ve Çekirge Sultan Adak Hamamı (1365) için kaplıca suyu hizmeti kayıtlıdır.
Kaplıcada mayo giyilir mi?
Havuzlu kaplıcalarda mayo çoğunlukla beklenir; kurallar yapıdan yapıya değişir. Gitmeden önce kaplıcaya sorun.
Kaplıca suyu sağlığa iyi mi?
Bu konuda iddiada bulunmuyoruz. Bir sağlık gerekçesiyle kaplıcaya gitmeyi düşünüyorsanız kararı hekiminizle birlikte verin.
Kaplıcaya çocukla gidilir mi?
Aile hizmeti kayıtlı kaplıcalar çocukla gitmek için daha uygundur. Çocuğun yaşı ve sağlık durumu için önce hekiminize danışın; havuzda çocuğu gözünüzün önünden ayırmayın.