Bursa hamamları rehberi: kaplıcadan çarşı hamamına

Bursa, veri setimizde İstanbul’dan sonra en çok çalışan tarihî hamamın bulunduğu şehirdir: veri setimizde çalıştığı doğrulanmış 15 hamam ve kaplıca var; bunların yanında artık hamam olarak çalışmayan pek çok yapı da kayıtlı. TDV İslâm Ansiklopedisi, erken Osmanlı hamam mimarisini anlatırken en çok Bursa’dan örnek verir. Aşağıda Bursa’nın çalışan hamamlarını semt semt dolaşıyor, ansiklopedinin anlattığı mimari özellikleri ve kapanan hamamları da ekliyoruz.

Bursa ve hamam: kısa bir tarih

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Osmanlı döneminde Bursa’daki ilk hamamlardan Alâeddin Bey adına yapılanın yalnızca temelleri kalmıştır. Ansiklopedi, Anadolu’daki Osmanlı çarşı hamamlarında başlangıçta basit tiplerin uygulandığını, Bursa’daki Eskiyeni Hamamı’nda ise ortada bir eyvan ve iki yanda birer halvet hücresiyle dört eyvanlı tipin en aza indirilmiş biçiminin görüldüğünü yazar.

Bursa, Türk hamamları üzerine yazılan ilk kitaplardan birine de konu olmuştur. Ansiklopediye göre K. Klinghardt’ın Türk hamamlarına dair 1927’de yayımlanan kitabı yalnızca Bursa ve çevresinden bazı yapıları içerir. Sadrazam Rüstem Paşa’nın kurduğu otuz iki hamamın dördü de Bursa’dadır. Erken dönemin genel çerçevesini erken Osmanlı hamamları rehberinde anlattık.

Çekirge: kaplıcalar

Bursa’nın hamam haritasının bir ucunda Çekirge’nin kaplıcaları durur. TDK ılıcayı “suyu sıcak olarak yerden çıkan hamam; kaplıca, çermik, kudret hamamı” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kaplıcaları hamamlardan ayıran en önemli özellik, büyük yıkanma mekânının ortasındaki geniş havuzdur. Ansiklopedi, 1837’de İstanbul’a gelen mimar Gaspare Fossati’nin Bursa’ya giderek Çekirge’deki Mustafa Paşa Kaplıcası’nın planını çizdiğini de yazar.

Veri setimizde kaplıca suyu hizmetiyle kayıtlı üç Bursa yapısı var:

• Eski Kaplıca: Osmangazi’de, 1394 tarihli bir çifte hamam; kese, masaj, kaplıca suyu ve aile hizmeti kayıtlı.
• Yeni Kaplıca Hamamı: Nilüfer’de, 1552’de Sadrazam Rüstem Paşa’nın yaptırdığı; erkekler bölümü olarak kayıtlı, kaplıca suyu, kese, köpük, masaj ve aile hizmeti yazılı. Kaynakta erkekler bölümü girişi 500 TRY (tarihsiz) fiyatla yer alır.
• Çekirge Sultan Adak Hamamı: Nilüfer’de, 1365 tarihli; kadınlar kısmı olarak kayıtlı, kaplıca suyu hizmeti yazılı.

Kaplıcaların ayrıntıları Yalova ve Bursa kaplıca hamamları rehberindedir.

Yıldırım: erken Osmanlı’nın kalbi

Bursa’da çalışan tarihî hamamların en yoğun olduğu ilçe Yıldırım’dır. Veri setimizdeki kayıtlar:

• Yıldırım Bayezid Hamamı: 1390 tarihli, Yıldırım Bayezid’in yaptırdığı tek hamam. TDV İslâm Ansiklopedisi, Bursa’daki Yıldırım Hamamı’nı çifte hücreli E tipi sıcaklığın uygulandığı erken dönem hamamları arasında sayar.
• Demirtaş Paşa Hamamı: 14. yüzyıl yapısı, Demirtaş Paşa’nın oğlu Oruç Bey’in yaptırdığı tek hamam. Ansiklopediye göre Demirtaş Hamamı’nın soyunmalığı 16 metre çaplı bir kubbeyle örtülüdür ve kubbe süslemeleriyle başlıca örneklerdendir.
• Haydarhane Hamamı: 15. yüzyıl yapısı, Fenari Ahmed Paşa’nın yaptırdığı tek hamam.
• Dayıoğlu Hamamı: 15. yüzyıl yapısı, Emir Sultan’ın yaptırdığı çifte hamam.
• Mahkeme Hamamı: Kadınlar kısmı olarak kayıtlı.

Nasuh Paşa ve Çakır Ağa

Yıldırım’daki iki hamam, TDV İslâm Ansiklopedisi’nde ayrıca anlatılır. Ansiklopediye göre 16. yüzyıl başlarında Mesih Paşa’nın yaptırdığı fakat Nasuh Paşa’nın adıyla tanınan hamamın sıcaklığı altı köşeli ve dört nişli yıldızvari B tipindedir; eksen üzerinde bir eyvan ve iki yanında birer halvet hücresi vardır. Ansiklopedi, bu tipin Bursa’daki kaplıcaların mimarisinden ilham alınarak geliştirildiğinin sanıldığını yazar. Veri setimizde Nasuh Paşa Hamamı, yaptıranı Mesih Ali Paşa olarak ve erkekler bölümü olarak kayıtlıdır.

Ansiklopediye göre Bursa’daki Çakır Ağa çifte hamamı, C ve E tiplerinin karışımı, zengin ve benzer ilkelerin uygulandığı bir yapıdır. Veri setimizde Çakır Hamamı 1484 tarihli, Çakır Ağa’nın yaptırdığı bir çifte hamam olarak kayıtlıdır.

Nilüfer, Kestel ve Mudanya

Merkezin dışında da çalışan hamamlar var. Nilüfer’deki Keçeli Hamamı veri setimizde 15. yüzyıl yapısı bir tek hamam olarak kayıtlıdır. Kestel’deki Geyikli Baba Hamamı ise 14. yüzyıl tarihli bir tek hamamdır.

Mudanya’daki Tahir Ağa Hamamı, 1870’te Tahir Ağa tarafından yaptırılmıştır ve veri setimizde kadınlar kısmı olarak kayıtlıdır. Bu üç hamam için henüz kaynaklı bir saat tablomuz yok; gitmeden önce arayıp saatleri sorun.

Yenişehir ve İznik

Bursa’nın ilçelerinde de erken Osmanlı mirası yaşar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Bursa Yenişehir’deki çifte hamamın erkekler kısmı yıldızvari B tipinde, kadınlar kısmı ise çifte halvetli E tipindedir. Veri setimizde Çifte Hamam (Yenişehir) çalışan bir çifte hamam olarak kayıtlıdır. Ansiklopedi, Yenişehir’de Osman Gazi döneminde yapıldığı ileri sürülen Saray Hamamı’nın ise daha çok bir özel hamam görüntüsü verdiğini yazar.

İznik, Osmanlı hamam tipolojisi araştırmalarında özel bir yere sahiptir: ansiklopediye göre bu konudaki ilk deneme, Semavi Eyice’nin İznik’teki Büyük Hamam hakkındaki araştırmasıyla yayımlanmıştır. Veri setimizde İznik’teki II. Murat Hamamı 15. yüzyıl yapısı bir tek hamam olarak çalışır. TDV’nin F tipinin en muhteşem örneği saydığı İznik’teki İsmâil Bey Hamamı ile aynı adı taşıyan İsmail Bey Hamamı ise veri setimizde kapalı görünür.

Hamamları kimler yaptırdı?

Bursa hamamlarının yaptıranları, şehrin erken Osmanlı tarihinin bir özeti gibidir. Veri setimizdeki kayıtlara göre Yıldırım Bayezid Hamamı’nı Yıldırım Bayezid, Demirtaş Paşa Hamamı’nı Demirtaş Paşa’nın oğlu Oruç Bey, Dayıoğlu Hamamı’nı Emir Sultan, Haydarhane Hamamı’nı Fenari Ahmed Paşa, Çakır Hamamı’nı Çakır Ağa yaptırmıştır. Nasuh Paşa Hamamı’nın yaptıranı Mesih Ali Paşa, Yeni Kaplıca Hamamı’nınki Sadrazam Rüstem Paşa, Mudanya’daki hamamınki ise Tahir Ağa olarak kayıtlıdır.

TDV İslâm Ansiklopedisi de Bursa hamamlarının çoğunu bir vakıfla birlikte anar: Nalıncılar Hamamı I. Murad’ın, Dâvud Paşa Hamamı İstanbul’daki bir caminin, İncirli Hamam ise Kazasker Alâeddin Ali Fenârî’nin vakfıdır. Bu düzeni vakıf hamamları rehberinde ayrıca anlattık.

Bursa’nın çalışan hamamları: özet tablo

Hamam	İlçe	Yapım (kaynağa göre)	Plan	Not
Çekirge Sultan Adak	Nilüfer	1365	kadınlar	kaplıca suyu
Yıldırım Bayezid	Yıldırım	1390	tek	–
Eski Kaplıca	Osmangazi	1394	çifte	kaplıca suyu, aile
Çakır	Yıldırım	1484	çifte	–
Yeni Kaplıca	Nilüfer	1552	erkekler	kaplıca suyu, aile
Tahir Ağa	Mudanya	1870	kadınlar	–
Demirtaş Paşa	Yıldırım	14. yüzyıl	tek	–
Geyikli Baba	Kestel	14. yüzyıl	tek	–
Dayıoğlu	Yıldırım	15. yüzyıl	çifte	–
Haydarhane	Yıldırım	15. yüzyıl	tek	–
II. Murat	İznik	15. yüzyıl	tek	–
Keçeli	Nilüfer	15. yüzyıl	tek	–
Nasuh Paşa	Yıldırım	–	erkekler	–
Mahkeme	Yıldırım	–	kadınlar	–
Çifte Hamam	Yenişehir	–	çifte	–

Bursa’nın kaybettiği hamamlar

Bursa, çalışan hamamları kadar kapanmış hamamlarıyla da dikkat çeker. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre hamamları kurtarmak için çarşıya dönüştürme denemelerinin ilklerinden biri Bursa’daki Orhan Gazi Hamamı’dır. Ansiklopedi bu hamamı “tam bir çifte çarşı hamamı” olarak anar; erkekler kısmı dört eyvanlı A tipindedir. Veri setimizde Orhan Hamamı 1339 tarihli ve başka amaçla kullanılan bir yapı olarak kayıtlıdır.

Veri setimizde başka amaçla kullanılan ya da restorasyondaki Bursa hamamlarından bazıları: İncirli, Şengül, Muradiye, Nalıncılar, Tavuk Pazarı, Perşembe, Başçı İbrahim, Emir Sultan, Umurbey ve Hasan Bey hamamları başka amaçla kullanılır; İnebey Hamamı (1485), Kiremitçi ve Vani hamamları restorasyondadır. Bu yapılar için “çalışıyor” demiyoruz.

TDV’deki kapanmış Bursa hamamları

Ansiklopedi, bugün çalışmayan bazı Bursa hamamlarını mimarisiyle anlatır. Kazasker Alâeddin Ali Fenârî vakfı olarak yaptırılan İncirli Hamam, TDV’ye göre yıldızvari B tipinin en değişik ve ilgi çekici örneğidir: kubbeli soyunmalığı, alışılmış dikdörtgen ılıklık yerine altıgen bir mekân izler. Bursa’daki Tavukpazarı Hamamı, kubbe süslemeleri zengin 14-15. yüzyıl hamamlarının başlıca örnekleri arasında sayılır.

Ansiklopediye göre Bursa’da I. Murad vakfından Nalıncılar (Tahılpazarı) Hamamı’nın kadınlar kısmı çifte hücreli E tipindedir; Eskiyeni, Şengül ve Muradiye hamamlarında da E tipi uygulanmıştır. Ramazan 863 (Temmuz 1459) tarihli vakfiyesi olan Başçı İbrâhim tek hamamı ise A ve E tiplerinin bir karmasıdır. Veri setimizde Nalıncılar Hamamı başka amaçla kullanılan bir yapı olarak görünür.

Ansiklopedi, 15. yüzyılın ikinci yarısında İstanbul’daki bir caminin vakfı olarak Bursa’da yapılan Dâvud Paşa Hamamı’nda Türk hamamlarında ilk kez görülen bazı özelliklerle karşılaşıldığını da yazar. Bunların başında, kubbe geçişi Türk baklavalarıyla sağlanan, yaklaşık 14 metre çaplı kubbesiyle sekizgen soyunmalık gelir; sıcaklık ise yıldızvari B tipinin, A tipinin özelliklerini de taşıyan değişik bir örneğidir.

Deprem ve restorasyon

Bursa’nın tarihî yapıları büyük bir depremden geçmiştir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 1855’teki büyük depremde Bursa’nın tarihî eserleri geniş ölçüde zarar görmüş, bunların restorasyonu için Fransız mimar L. Parvillée şehirde çalışmıştır. Ansiklopedi, Parvillée’nin 1867’de Paris’teki bir sergi için çizdiği “Türk hamamı” projesinin ise Türk hamamlarıyla hiçbir benzerliği olmadığını belirtir.

Bursa’da hamam gezisi için öneriler

Bursa’da bir gün içinde hem kaplıca hem çarşı hamamı görmek mümkündür. Birkaç genel öneri:

1. Çekirge’deki kaplıcalarla başlayın; kaplıcada mayo ve havuz kurallarını önceden sorun.
2. Yıldırım’daki erken Osmanlı hamamlarını birlikte planlayın; Yıldırım Bayezid, Demirtaş Paşa ve Çakır hamamları aynı ilçede kayıtlıdır.
3. Kadınlar için çifte hamamları ya da kadınlar kısmı olarak kayıtlı hamamları tercih edin.
4. Saat tablosu olmayan hamamlar için gitmeden önce arayın.

Bursa’daki hamamları bir rotaya dökmek isterseniz Bursa hamam rotası listesine göz atın. Kaplıca suyunun sağlık etkisi hakkında iddiada bulunmuyoruz; bir sağlık sorununuz varsa gitmeden önce hekiminize danışın.