Çocukla hamam: kırk hamamından bugüne

Çocukla hamama gitmek mümkündür, ama yetişkin ziyaretinden farklı planlanmalıdır: kısa kalın, sıcaklığın en sıcak köşelerinden uzak durun, kaymaz terlik giydirin ve gitmeden önce hekiminize danışın. Hamam, Türk kültüründe çocukla çok erken tanışan bir mekândır; eskiden bebekler doğumdan kırk gün sonra “kırk hamamı”nda ilk kez hamamla buluşurdu. Aşağıda bu geleneği, bugün çocukla hamama giderken dikkat edilecekleri ve aile kullanımına açık hamamları anlatıyoruz.

Hamamla ilk tanışma: kırk hamamı

TDK kırk hamamını “kadının lohusalıkta ilk kırk günü doldurmasından sonra temizlenmesi için hamamda yapılan özel toplantı” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre eskiden lohusa kadınlar doğumun kırkıncı günü hamama götürülürdü. Yüksek tabakadan ailelerde lohusa konaktaki hamamda yıkanır, diğer ailelerde ise kadınlar arasında bu vesileyle çarşı hamamında bir eğlence düzenlenirdi.

Kırk hamamı yalnızca annenin değil bebeğin de hamamla ilk buluşmasıydı. Ansiklopedi, ebe hanım başta olmak üzere akraba ve komşuların davet edildiği bu toplantıların davet sahibinin durumuna göre çok gösterişli olabildiğini, âdeta bir düğünü andırdığını yazar. Geleneğin tamamını kırk hamamı rehberinde ayrıca anlattık.

Kırklama: bebeğin yıkanması

TDV İslâm Ansiklopedisi kırk hamamındaki merasimleri ayrıntılı biçimde sayar. Bebek şalla kundaklanır, davetliler hamam görevlileri tarafından defle karşılanır, ebe ve hamamcı kadın lohusayı gümüş buhurdanlıkta yakılan öd ağacı kokularıyla sıcaklığa getirirdi. Lohusa fıskiyeli havuzun çevresinde dolaştırılır, ardından yıkanma faslına geçilirdi.

Bebeğin yıkanması ise ayrı bir törendi. Ansiklopediye göre bebek, üç İhlâs bir Fâtiha okunarak “kırklama” denilen bir uygulamayla kırk tas su dökülerek yıkanır, nazar için çörek otu tütsülenirdi. Bu anlatım, çocuğun hamamla ilişkisinin doğumdan hemen sonra, törenle kurulduğunu gösterir. Terimin sözlük tanımı sözlükteki kırk hamamı maddesinde.

Evde gusülhane, çarşıda hamam

Eskiden hamamın aile hayatında bu kadar yer tutmasının bir nedeni de evlerde yıkanacak yer olmamasıydı. TDK gusülhaneyi “eski evlerde, içinde yıkanılabilir biçimde yapılmış, zemini çinko kaplı küçük odacık” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre evlerde genellikle gusülhanelerden başka yıkanılacak bir yer olmadığından yıkanmak için çarşı hamamlarına gidilirdi.

Hamam, ailenin günlük hayatının bir parçasıydı. Ansiklopediye göre hamama çeşitli yiyecekler götürülür, öğleyin göbek taşının üzerinde yenir, bir yandan da eğlenilirdi. Gelin hamamında gelinin başına bozuk para serpildiğini ve genç kızların kısmetleri açılsın diye bunları kapıştığını da ansiklopedi anlatır.

Gitmeden önce: hekime danışın

Bugün çocukla hamama gitmeden önceki ilk adım, çocuğunuzun hekimine danışmaktır. Hamamın sıcak ve nemli ortamı her çocuğa aynı şekilde uymayabilir. Hangi yaştan itibaren, ne kadar süreyle ve hangi bölümlerde kalınabileceği konusunda tek bir kural yoktur; bunu çocuğunuzu tanıyan hekim en iyi bilir.

Özellikle şu durumlarda hekime danışmadan gitmeyin:

• Çocuğunuz çok küçükse ya da yeni doğmuşsa.
• Ateşi, soğuk algınlığı ya da ishal gibi bir rahatsızlığı varsa ya da yeni geçirdiyse.
• Deride yara, döküntü ya da tahriş varsa.
• Süren bir sağlık sorunu ya da düzenli kullandığı bir ilaç varsa.

Hamamla ilgili genel sağlık çerçevesini hamam ve sağlık uyarıları rehberinde topladık.

Sıcakta kısa kalın

Çocuklar sıcağı yetişkinlerden farklı hisseder ve ne zaman fazla geldiğini her zaman söyleyemeyebilir. Bu yüzden çocukla hamamda kesin bir süre hedeflemek yerine şu genel ilkelere uyun:

1. Çocuğu önce ılıklıkta tutun; sıcaklığa kısa süreler için girin.
2. Sık sık ılıklığa ya da soyunmalığa çıkarın.
3. Bol su içirin; yanınızda kapaklı bir şişe bulundurun.
4. Yüzü kızarır, halsizleşir, huzursuzlanır ya da uykusu gelirse hemen serin bir yere alın.
5. Yorulduğunu görürseniz ziyareti kısa kesin; bir sonraki sefere bırakın.

TDK halveti “hamamlarda çok sıcak küçük yer” diye tanımlar. Halvet hücreleri ve kurnaların sıcak su musluklarının yakını, çocuklar için hamamın en riskli yerleridir; bu köşelerden uzak durun.

Göbek taşı ve kurna: dikkat!

TDK göbek taşını “hamamlarda, terlemek için üzerine uzanılan ve alttan ısıtılan geniş mermer seki” diye tanımlar. Alttan ısıtıldığı için göbek taşının yüzeyi çocuğun derisi için fazla sıcak olabilir. Çocuğu doğrudan taşa oturtmak ya da yatırmak yerine altına katlanmış bir havlu ya da peştamal serin ve önce elinizle sıcaklığını kontrol edin.

Kurnalara musluklardan sıcak ve soğuk su akar. Çocuğun sıcak su musluğunu kendi başına açmasına izin vermeyin; tasla dökeceğiniz suyun sıcaklığını önce kendi elinizde deneyin. Mermer zemin ıslak ve kaygandır; çocuğun koşmasına izin vermeyin, elinden tutun.

Ne giydirmeli, ne götürmeli?

Çocuklar için giyim yetişkinlerdekinden daha pratik olmalıdır. Küçük bir peştamal ya da mayo, ayaklarına da kaymayan, ıslakta kullanılabilen bir terlik yeterlidir. Yüksek tahta nalın küçük çocuklar için uygun olmayabilir.

Çocuk çantası için:

• İki havlu (biri kurulanmak, biri göbek taşına sermek için)
• Yedek kıyafet ve iç çamaşırı
• Kapaklı su şişesi
• Çocuğa uygun, göz yakmayan şampuan
• Hamamdan çıkınca başını örtecek bir şapka ya da bere
• Kaymaz terlik

Giyimle ilgili ayrıntıları hamamda ne giyilir rehberinde bulabilirsiniz.

Hangi bölüme girilir?

Tek hamamlarda kadın ve erkek saatleri ayrıdır; çifte hamamlarda ise ayrı kapılardan girilen iki bölüm vardır. Çocukla gidecekseniz, çocuğun hangi bölüme girebileceği hamamdan hamama değişir. Bazı hamamlar belli bir yaştan büyük erkek çocukları kadınlar bölümüne, kız çocukları da erkekler bölümüne almaz. Gitmeden önce hamamı arayıp sormak en doğrusudur.

Çifte hamamlarda iki bölüm çoğunlukla aynı saatlerde açıktır. Örneğin Çemberlitaş Hamamı, kaynağa göre 1584’te Mimar Sinan’ın Nurbanu Sultan için yaptığı bir çifte hamamdır; Mihrimah Sultan Hamamı da Mimar Sinan’ın 16. yüzyıl çifte hamamlarındandır. İkisinin de sayfasında saat tablosu bulunur. Tek hamamlarda o gün kimin saati olduğunu bugün kimin günü aracıyla kontrol edebilirsiniz.

Sakin bir saat seçin

Kalabalık bir hamam çocukla gitmek için en zor ortamdır: kurnalar dolu, zemin daha ıslak, ses daha yüksektir. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin aktardığı eski hamam âdâbında hamamın kalabalık olmadığı zamanı tercih etmek ve tenha bir yerde yıkanmak öğütlenir. Bu öğüt çocukla giden aileler için bugün de geçerlidir.

Hafta içi ve günün erken saatleri birçok hamamda daha sakindir; ama bu her yer için geçerli değildir. Gitmeden önce hamamı arayıp hangi saatlerin daha sakin olduğunu sormak, hem çocuğunuzun hem diğer kullanıcıların rahatı için iyi bir adımdır. Hamam görevlilerine çocukla geleceğinizi söylerseniz size daha uygun bir köşe ya da kurna gösterebilirler.

Çıkışta: soğuklukta dinlenme

TDK soğukluğu “hamamlarda yıkanılan yerle giyinilen yer arasındaki az ısıtılan yer” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi, eski hamam usullerinin bir parçası olarak soğuklukta dinlenmeyi de sayar. Bu ara bölüm, sıcaktan çıkan vücudun yavaş yavaş serinlemesi içindir ve çocuklar için özellikle önemlidir.

Çocuğu sıcaklıktan çıkardıktan sonra hemen giydirip sokağa çıkarmayın. Önce ılıklıkta ya da soyunmalıkta kuru havluya sarın, dinlendirin ve su içirin. Saçını iyice kurulayın; kışın başını örtmeden dışarı çıkarmayın. Çocuk yorgun ve uykulu olabilir; hamam gününü başka yorucu bir programla birleştirmemek iyi olur.

Aile kullanımına açık yerler

Çocukla gitmek için en rahat yerler, aile kullanımına açık hamam ve kaplıcalardır. Veri setimizde şu yerler için “aile” hizmeti kayıtlıdır:

• Eski Kaplıca: Bursa Osmangazi’de; kese, masaj, kaplıca suyu ve aile hizmeti kayıtlı.
• Yeni Kaplıca Hamamı: Bursa Nilüfer’de; kaynağa göre 1552’de Sadrazam Rüstem Paşa’nın yaptırdığı yapı; kaplıca suyu, kese, köpük, masaj ve aile hizmeti kayıtlı.
• Ali Paşa Hamamı: Çorum’da, kaynağa göre 1573’te Erzurum Beylerbeyi Ali Paşa’nın yaptırdığı çifte hamam; aile, kese, köpük, masaj ve kurna hizmeti kayıtlı.

Havuzlu yerler çocuklar için ayrıca dikkat ister. Veri setimizde Yalova’daki Kurşunlu Hamam için havuz, sauna, masaj ve kaplıca suyu kayıtlıdır. Havuzlu bir yere çocukla gidecekseniz çocuğu hiçbir zaman gözünüzün önünden ayırmayın, havuz kurallarını ve suyun çocuklara uygun olup olmadığını önceden sorun; kaplıca suyu için de hekiminize danışın.

Kısa bir özet

Çocukla hamam, dikkatli planlandığında keyifli bir aile deneyimi olabilir. Gitmeden önce hekiminize danışın, hamamı arayıp çocukların hangi bölüme girebileceğini sorun, aile kullanımına açık ya da sakin bir saat seçin. İçeride kısa kalın, göbek taşına havlu serin, sıcak su musluklarından uzak durun ve bol su içirin. Çocuk yorulduğunda ısrar etmeyin; hamamın tadı bir sonraki ziyarete de kalabilir.