Erken Osmanlı hamamları: Bursa, İznik, Mudurnu

Erken Osmanlı hamamları, 14. ve 15. yüzyılda Bursa, İznik, Mudurnu, Göynük ve İzmit’te yapılan, dev soyunmalık kubbeleri ve zengin kubbe süslemeleriyle dikkat çeken yapılardır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bu dönemde dört eyvanlı A tipinin yanında çifte halvet hücreli E tipi de hayli yaygındır. Ansiklopedi, erken Osmanlı hamamlarının başka hiçbir ülkede görülmemiş biçim özellikleriyle hem mimari hem süsleme bakımından dikkat çekici örnekler olduğunu vurgular. Aşağıda bu dönemin başlıca hamamlarını ve bugün çalışan örneklerini anlatıyoruz.

Basit tiplerle başlangıç

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Anadolu’daki Osmanlı çarşı hamamlarında başlangıçta basit tipler uygulanmıştır. Bursa Yenişehir’de Osman Gazi döneminde yapıldığı ileri sürülen Saray Hamamı’nın aslında çifte hamam olduğu ve öteki kısmının ortadan kalktığı rivayet edilir. Ancak ansiklopedi, kubbeli bir soyunmalıktan sonra yan yana birer ılıklık ve sıcaklıktan oluşan bu yapının daha çok özel bir hamam görüntüsü verdiğini belirtir.

Bursa’daki ilk Osmanlı hamamlarından Alâeddin Bey adına yapılanın ise ansiklopediye göre yalnızca temelleri kalmıştır. Tek hamam olan Eskiyeni Hamamı’nda ortada bir eyvan ve sıcaklığın iki yanında birer halvet hücresiyle A tipinin en aza indirilmiş biçimi görülür.

Orhan Gazi Hamamı: ilk büyük çifte hamam

Bursa’daki Orhan Gazi Hamamı, ansiklopedinin deyişiyle “tam bir çifte çarşı hamamı”dır. TDK çifte hamamı “bir bölümü kadınlara, diğer bölümü erkeklere ayrılmış olan hamam” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre hamamın erkekler kısmı tek kubbeli bir ılıklıktan sonra dört eyvanlı ve köşelerde dört halvet hücreli A tipini temsil eder. Erkekler kısmı soyunmalık kubbesi yaklaşık 12 metre, kadınlar kısmınınki yaklaşık 10,50 metredir.

Ansiklopedi, Türk mimarisinin 19. yüzyıla kadar çeşitli binalarda ve evlerde kullandığı bu dört eyvan geleneğinin ilk Osmanlı hamamlarında da uygulandığını yazar. Bu hamam bugün hamam olarak çalışmaz. TDV, Bursa’daki Orhan Gazi Hamamı’nın hamamları çarşıya dönüştürme denemelerinin ilklerinden biri olduğunu belirtir; veri setimizde de Orhan Hamamı 1339 tarihli ve başka amaçla kullanılan bir yapı olarak kayıtlıdır.

Göynük ve İzmit: iki Süleyman Paşa hamamı

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre tek kubbeli ılıklık sistemi, Göynük’teki erken Osmanlı eserlerinden Süleyman Paşa çifte hamamında da tekrarlanır. Burada iki kısmın sıcaklıkları da A tipindedir ve her biri üçer eyvanlı, üçer halvet hücrelidir.

İzmit’teki Süleyman Paşa çifte hamamında ise farklı bir plan uygulanmış, ılıklıkla bağlantılı, çifte hücreli E tipinin bir örneği ortaya çıkmıştır. Ansiklopediye göre aynı düzen Bursa’da I. Murad vakfından Nalıncılar (Tahılpazarı) Hamamı’nın kadınlar kısmında ve Keles Hamamı’nda da görülür. Ezine’nin Kemalli köyü hamamında ise çifte halvet hücresi yana yapılmıştır.

E tipi: çifte halvetli sıcaklık

TDV İslâm Ansiklopedisi E tipini “sıcaklığı kubbeli dikdörtgen şeklinde olan çifte halvetli tip” diye tanımlar. Bu hamamlarda sıcaklık dar ve enlemesine uzanan dikdörtgen bir mekândır; üç bölümlü bu mekânın orta bölümü kubbeyle örtülür ve buradan yan yana iki kubbeli halvet hücresine geçilir. Ansiklopedi, bu tip hamamlarda iki halvet kapısı arasındaki duvar payesinde hemen hemen her zaman mihrap biçiminde birer niş bulunduğunu da yazar.

Ansiklopediye göre çifte halvet hücrelerine sahip E tipi, erken Osmanlı döneminde A tipinin çeşitlemeleriyle birlikte hayli yaygındır. Mudurnu’da I. Bayezid, Bursa’da Demirtaş, Eskiyeni, Şengül, Yıldırım ve Muradiye hamamlarında çifte hücreli E tipi uygulanmıştır. İznik’te I. Murad vakfından olduğu tahmin edilen Büyük Hamam’ın iki kısmı da bu düzendedir. TDK halveti “hamamlarda çok sıcak küçük yer” diye tanımlar.

Mudurnu: Ömer b. İbrâhim’in şaheseri

Erken dönemin en ilgi çekici hamamı Mudurnu’dadır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Ömer b. İbrâhim adlı bir mimar, 1382’de Yıldırım Bayezid’in vakfı için burada bir çifte hamam yapmıştır. İki kısmı uç uca uzunlamasına birleştirilen yapının erkekler kısmı dört eyvanlı ve köşe hücreli, kadınlar kısmı ise çifte hücreli E tipinin bir çeşitlemesidir. Mekânlar arasında çok değişik bir bağlantı sistemi vardır.

Ansiklopediye göre bu hamama Türk sanat tarihinde özel yer kazandıran şey, dış duvarlarının son derece sade ve moloz taştan olmasına karşılık içerideki bütün kubbelerde olağanüstü güzellikte bir süsleme bulunmasıdır. Yapı bugün çalışan hamamlarımız arasındadır: Yıldırım Beyazıt Hamamı, veri setimizde 1382 tarihli, mimarı Ömer bin İbrahim olan bir çifte hamam olarak kayıtlıdır.

Dev kubbeler

Erken Osmanlı döneminde çok büyük kubbeli soyunmalıklar yapılmıştır. TDK kubbeyi “yarım küre biçiminde olan ve yapıyı örten dam” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Gelibolu’da, Bursa’da, Amasya’da ve Edirne’deki çeşitli hamamlarda soyunmalık kubbelerinin çapı 10 ile 15 metre arasındadır; Bursa’daki Dâvud Paşa Hamamı’nda 14,50 metre, İstanbul’daki Beyazıt Hamamı erkekler kısmında 15 metre çaplı kubbeler vardır.

Hamam	Yer	Soyunmalık kubbesi (TDV’ye göre)
Yıldırım Bayezid Hamamı	Mudurnu	20 m (erkekler kısmı)
Demirtaş Hamamı	Bursa	16 m
Beyazıt Hamamı	İstanbul	15 m (erkekler kısmı)
Dâvud Paşa Hamamı	Bursa	14,50 m
Kaygan (Koca Mehmed Paşa) Hamamı	Bursa	12 m’yi aşar

Ansiklopedi, Mudurnu’daki hamamın 20 metrelik erkekler kubbesiyle Osmanlı mimarisinde en büyük kubbeli hamam olarak tanındığını yazar.

Kubbe ve Bizans iddiası

Bu dev kubbeler, ansiklopediye göre önemli bir tartışmaya da cevap verir. TDV İslâm Ansiklopedisi, hamam kubbelerinin Türklerin kubbe mimarisini Bizans’tan öğrendiği iddiasını çürüttüğünü yazar. Ansiklopediye göre Ayasofya dışında İstanbul’daki Bizans yapılarının en büyük kubbesi olan Pantokrator Manastırı Kilisesi’nde (Zeyrek Kilise Camii) kubbe çapı 7 metreyi geçmezken, İstanbul’un fethinden ve Ayasofya’nın tanınmasından önce çok daha heybetli hamam kubbeleri yapılmıştır.

Bursa: Demirtaş ve Çakır Ağa

Bursa, ansiklopedinin erken Osmanlı hamamlarından en çok örnek verdiği şehirdir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Demirtaş Hamamı’nın soyunmalığı 16 metre çapında bir kubbeyle örtülüdür ve sıcaklığında çifte hücreli E tipi uygulanmıştır. Ansiklopedi, kubbe iç yüzeyleri ve geçişleri zengin süslemeli hamamların 14-15. yüzyıllarda oldukça yaygın olduğunu, Bursa’da Tavukpazarı ve Demirtaş hamamlarının bu konuda başlıca örnekler arasında olduğunu yazar. Veri setimizde Demirtaş Paşa Hamamı, 14. yüzyıl yapısı ve Demirtaş Paşa’nın oğlu Oruç Bey tarafından yaptırılmış olarak kayıtlıdır.

Ansiklopediye göre Bursa’da 1459 tarihli vakfiyesi olan Başçı İbrâhim tek hamamı, eyvanlı sıcaklığı ve yan yana çifte halvetiyle A ve E tiplerinin bir karmasıdır; aynı şehirdeki Çakır Ağa çifte hamamı ise daha zengin ve benzer ilkelerin uygulandığı bir yapıdır. Bu hamam bugün Çakır Hamamı adıyla çalışır ve veri setimizde çifte hamam olarak kayıtlıdır. Bursa’daki Şengül Hamamı ise ansiklopedinin E tipi örnekleri arasında saydığı bir yapıdır; veri setimizde başka amaçla kullanılanlar arasında görünür.

İznik: Büyük Hamam ve İsmâil Bey

İznik, erken Osmanlı hamam tipolojisinin anlaşıldığı yerdir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Osmanlı hamamlarının tipolojisini belirleme yönündeki ilk deneme, Semavi Eyice’nin İznik’teki Büyük Hamam hakkındaki araştırması sırasında yayımlanmıştır. Bu hamamın sıcaklık duvarlarında malakârî teknikte yapılmış renkli bezemeler vardı. İznik’teki Hacı Hamza Hamamı’nın erkekler kısmı ise dört eyvanlı A tipinin örnekleri arasında sayılır.

Ansiklopediye göre küçük hamamlarda görülen F tipinin, yani ılıklık, sıcaklık ve halvetin eş odalar hâlinde olduğu tipin en muhteşem örneği İznik’teki İsmâil Bey Hamamı’dır. Kubbelerindeki süslemeler ve duvarlarındaki kabartma bezemeler, bu küçük hamamın yüksek rütbeli bir devlet adamının konağına ait olabileceğini gösterir.

Bolu Orta Hamam ve Kırklareli

Mudurnu’nun ustası başka bir hamam daha yapmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Bolu’da Yıldırım Bayezid vakfından Orta Hamam da Ömer b. İbrâhim tarafından yapılmıştır; ancak hiçbir tiple bağdaşmayan çok değişik bir plana sahiptir ve ustanın önceki eserinin bezeme zenginliğinden yoksundur. Bu hamam bugün çalışır: veri setimizde Orta Hamam 1388 tarihli ve erkekler bölümü olarak kayıtlıdır.

Trakya’da Kırklareli’ndeki Hızırbey Hamamı veri setimizde 1383 tarihli bir çifte hamam olarak kayıtlıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi bu hamamın kitabesinin 1605-1606 tarihli olduğunu, ancak aslının daha eski olduğunun söylendiğini yazar; bir kubbesinde değişik tipte bir aydınlık feneri de vardı.

Edirne’de erken dönem

Osmanlı’nın ikinci başkenti Edirne de erken dönem hamamlarıyla zengindir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Edirne’de Beylerbeyi, Mihal Bey ve Tahtakale hamamları kubbe süslemeleri bakımından başlıca örneklerdir; II. Murad’ın Topkapı Hamamı ile Gazi Mihal Bey Hamamı’nda zengin mukarnaslar bulunur. Gazi Mihal Bey Hamamı, ansiklopedinin E tipi örnekleri arasında da sayılır.

Veri setimizde Edirne’deki Gazi Mihal Hamamı 1422 tarihli ve restorasyonda olarak kayıtlıdır; hamam olarak çalıştığını söyleyemiyoruz. Erken Osmanlı döneminde tarih veren kitabeli hamamlar için hamam kitabeleri rehberine bakabilirsiniz.

Bugün nereden başlamalı?

Erken Osmanlı hamamlarını görmek için en iyi başlangıç Mudurnu’daki Yıldırım Beyazıt Hamamı’dır: TDV İslâm Ansiklopedisi onu erken dönem tesisleri içinde hamam mimarisi bakımından en ilgi çekici yapı olarak anar. Bursa’da Çakır ve Demirtaş Paşa hamamları, Bolu’da Orta Hamam aynı dönemin çalışan örnekleridir. Gitmeden önce hamamı arayıp saatleri sormanızı öneririz; bu hamamların çoğu için henüz kaynaklı bir saat tablomuz yok. Bursa’daki hamamları bir güne sığdırmak isterseniz Bursa hamam rotası listesine göz atın.