Kırk hamamı: lohusa ve bebeğin hamam töreni

Kırk hamamı, doğumdan kırk gün sonra lohusa annenin ve bebeğin hamama götürüldüğü, akraba ve komşuların katıldığı bir törendir. TDK kırk hamamını “kadının lohusalıkta ilk kırk günü doldurmasından sonra temizlenmesi için hamamda yapılan özel toplantı” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi ise bu toplantıların davet sahibinin durumuna göre çok gösterişli olabildiğini, âdeta bir düğünü andırdığını yazar. Aşağıda kırk hamamının tarihini, törenin adımlarını ve bugün bu geleneği sürdürmek isteyenler için önerileri anlatıyoruz.

Neden kırkıncı gün?

Kırk hamamının adı, lohusalığın ilk kırk gününden gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre eskiden lohusa kadınlar doğumun kırkıncı günü hamama götürülürdü. TDK’nin tanımı da aynı noktaya işaret eder: kırk hamamı, kadının lohusalıkta ilk kırk günü doldurmasından sonra yapılan bir toplantıdır.

Hamam, lohusalıkla fıkıh kaynaklarında da ilişkilendirilmiştir. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin fıkıh bölümünde aktarılan bir hadiste kadınların hamama girmesine, hasta ve lohusa olanlar dışında engel olunması istenir. Ansiklopedi, bu tür kısıtlamaların o dönemde örtünmeye dikkat edilmeyen hamamlarla ilgili bir kaygıdan doğduğunu, hamamların İslâm ülkelerinde yaygınlaşmasının bu sakıncanın azalmasına paralel olduğunu yazar. Lohusanın bu istisnada ayrıca anılması dikkat çekicidir.

Konak hamamı mı, çarşı hamamı mı?

Kırk hamamı herkes için aynı yerde yapılmazdı; ailenin imkânı törenin yerini de belirlerdi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre yüksek tabakaya mensup ailelerde lohusa mutlaka konaktaki hamamda yıkanırdı. Diğer ailelerde ise kadınlar arasında bu vesileyle çarşı hamamında bir eğlence düzenlenirdi.

Ansiklopedi, Osmanlı döneminde büyük konaklarda, âyan saraylarında ve varlıklı kişilerin evlerinin yanında küçük özel hamamlar yapıldığını da yazar. Yani konağında hamamı olan aileler kırk hamamını evde, olmayanlar mahallenin hamamında yapardı. Çarşı hamamındaki tören kadınlar arasında geçerdi; kadın hamamı kültürünü Osmanlı hamam kültürü rehberinde ayrıca anlattık.

Davetliler ve karşılama

Kırk hamamı kalabalık bir törendi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre başta ebe hanım olmak üzere hısım akraba ve komşular davet edilirdi.

Ansiklopediye göre törenin açılışı da özenliydi. Bebek şalla kundaklanır, davetliler hamam görevlileri tarafından defle karşılanırdı. Toplantı, davet sahibinin sosyal durumuna göre çok gösterişli olabilir, âdeta bir düğünü andırırdı. Hamam, bir aile olayının akraba ve komşularla paylaşıldığı yerdi.

Buhurdan ve sıcaklığa giriş

Törenin kalbi, annenin sıcaklığa götürülmesiydi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre ebe ve hamamcı kadın lohusayı gümüş buhurdanlıkta yakılan öd ağacı kokularıyla sıcaklığa getirirdi. TDK hamamcıyı “hamam işleten kimse” diye tanımlar; kadınlar hamamında bu kişi bir kadındı.

Ansiklopediye göre lohusa, fıskıyeli havuzun çevresinde dolaştırılır, ardından yıkanma faslına geçilirdi.

Törenin adımı	TDV’ye göre
Kundak	Bebek şalla kundaklanır
Karşılama	Davetliler defle karşılanır
Sıcaklığa giriş	Ebe ve hamamcı kadın lohusayı öd ağacı kokularıyla getirir
Havuz	Lohusa fıskıyeli havuzun çevresinde dolaştırılır
Yıkanma	Yıkanma faslı
Kırklama	Bebek kırk tas su dökülerek yıkanır
Tütsü	Nazar için çörek otu tütsülenir

Kırklama: kırk tas su

Bebeğin yıkanması, törenin en bilinen bölümüdür. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bebek, üç İhlâs bir Fâtiha okunarak “kırklama” denen bir uygulamayla kırk tas su dökülerek yıkanırdı. TDK hamam tasını “banyo ve hamamlarda çeşmeden veya kurnadan su alıp dökünmeye yarayan yayvan kap” diye tanımlar; kırklamada kullanılan tas budur.

Ansiklopedi, nazar için çörek otu tütsülendiğini de yazar. Bu ayrıntılar, kırk hamamının bir temizlik işleminden çok daha fazlası olduğunu gösterir: hem dua, hem koruma, hem de kutlama bir aradaydı. Ansiklopedi bu bilgileri Abdülaziz Bey’in Osmanlı âdet, merasim ve tabirleri üzerine eserine dayanarak aktarır.

Gelin hamamıyla benzerlikler

Kırk hamamı, gelin hamamının kardeşi gibidir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre gelin hamamında da hamam kız evi tarafından kiralanır ya da davetlilerin ücreti ödenir, şerbetler içilir, çalgılar çalınır, çeşitli eğlenceler düzenlenirdi. Nâtırlar gelini halvete götürüp yıkadıktan sonra göbek taşına oturturdu. Ardından mâniler söylenerek geline ve diğer davetlilere kına yakılır, gelinin başına bozuk para serpilir, genç kızlar kısmetleri açılsın diye bu paraları kapışırdı.

İki törende de ortak unsurlar vardır: davetli kadınlar, müzik, hamam görevlilerinin özel rolü ve törenin sonunda yeni bir döneme geçiş. Gelin hamamı evliliğe, kırk hamamı ise annelik ve bebeğin hayata katılmasına işaret eder. Gelin hamamını gelin hamamı geleneği rehberinde anlattık; terimin kısa tanımı sözlükteki kırk hamamı maddesinde.

Kaynaklarda kırk hamamı

Kırk hamamı üzerine yazılmış kaynaklar da vardır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin kültür bölümünün kaynakçasında Kadriye Ilgaz’ın “İstanbul’da Doğum ve Çocukla İlgili Âdetler ve İnanmalar” ve Münevver Alp’in “Eski İstanbul’da Loğusalık ve Şerbeti” başlıklı yazıları yer alır. Törenin ayrıntıları ise Abdülaziz Bey’in eserine dayanır.

Ansiklopediye göre orta hâlli aile hanımlarının en önemli eğlence yerleri hamamlardı ve bu durum özellikle kadın hamamları için bir “hamam kültürü”nün oluşmasına yol açmıştı.

Bohça ve kundak

Kadınların hamama giderken taşıdığı eşyalar da bu kültürün parçasıydı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kadınların peştamal, havlu takımı, hamam tası ve hamam nalınlarından oluşan eşyaları “hamam bohçası” içinde saklanırdı. Ansiklopedi, hamam takımı içinde yer alan bohçaların, havluların, tülbentlerin, hamam taslarının, fildişi tarakların ve keselerin sanat değeri taşıdığını da yazar.

Kaynağımız kırk hamamı için bohçaya özel olarak neler konduğunu yazmaz; yalnızca bebeğin şalla kundaklandığını belirtir. Hamam bohçasının içeriğini hamam bohçası rehberinde ayrıca anlattık.

Bugün kırk hamamı: önce hekim

Bugün kırk hamamı geleneğini sürdürmek isteyen aileler için ilk ve en önemli adım, hem anne hem bebek için hekime danışmaktır. Doğum sonrası iyileşme süreci her annede farklıdır; sıcak ve nemli ortamın bebek üzerindeki etkisi konusunda da biz bir öneride bulunmuyoruz. Hekiminiz uygun görmezse törenin hamam kısmını ertelemek ya da sembolik tutmak en doğrusudur.

Hekiminiz uygun görürse genel güvenlik önerileri şunlardır: bebeği sıcaklıkta tutmayın, suyun sıcaklığını önce kendi elinizde deneyin, kaygan zeminde bebeği kucağınızda taşırken çok dikkatli olun, anne de sıcakta kısa kalsın ve bol su içsin. Çocukla hamam ziyareti için ayrıntılı öneriler çocukla hamam rehberinde, genel sağlık çerçevesi hamam ve sağlık uyarıları rehberindedir.

Bugün için sade bir çerçeve

Hekiminiz uygun görür ve bu geleneği sürdürmek isterseniz, töreni sade tutmak çoğu aile için en rahat yoldur. Birkaç genel öneri:

1. Katılımcı sayısını küçük tutun; kalabalık, sıcak ortamda anne ve bebeği yorar.
2. Hamamda kalma süresini kısa planlayın; bebeği sıcaklığa değil, ılık bir bölüme götürün.
3. İkramı soyunmalıkta ya da dinlenme bölümünde yapın. TDV’nin aktardığı hamam âdâbında hamamda yemek yememek öğütlenir.
4. Müzik ya da def gibi bir eğlence düşünüyorsanız hamamın izin verip vermediğini önceden sorun.
5. Fotoğraf çekecekseniz yalnızca kendi ailenizi çekin; başka müşterilerin görüntüye girmemesine dikkat edin.

Gündüz kadınlara: saat meselesi

Kırk hamamı kadınlar arasında yapılan bir tören olduğu için, hamamın kadınlara açık olduğu saatler önemlidir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre tek hamamlar gündüz kadınlara, gece erkeklere açıktı; bunun yanında kadınlara ve erkeklere ayrı ayrı hizmet veren çifte hamamlar da vardı. Gelin hamamında olduğu gibi, büyük bir aile toplantısı için hamamın kiralandığı da olurdu.

Bugün tek hamamlar kadın saatlerini kendileri belirler; bazıları haftanın belirli günlerini kadınlara ayırır. Kırk hamamı için gün seçerken hamamın kadın saatlerini ve özel düzenleme yapılabilecek saatleri önceden sorun. Kaynaklı saat tablosu olan hamamları bugün kimin günü aracında bulabilirsiniz.

Hangi hamamda yapılabilir?

Veri setimizde hizmetleri arasında kırk hamamı yazan bir hamam yok. Ancak kadınlar bölümü olan, özel halvet ya da aile hizmeti sunan hamamlar böyle bir aile toplantısı için uygun olabilir. Gitmeden önce hamamı arayıp özel düzenleme yapıp yapmadıklarını sorun.

• Mihrimah Sultan Hamamı: Mimar Sinan’ın 16. yüzyıl çifte hamamı; kadınlar bölümü ayrı, saat tablosu var.
• Çemberlitaş Hamamı: Kaynağa göre 1584 tarihli çifte hamam; saat tablosu var.
• Sefa Hamamı: Antalya’da; özel halvet, kese, köpük ve masaj hizmeti kayıtlı.
• Ürgüp Hamamı: Nevşehir’de, kaynağa göre 1726 tarihli; özel halvet ve buhar hizmeti kayıtlı.
• Ali Paşa Hamamı: Çorum’da, 1573 tarihli çifte hamam; aile hizmeti kayıtlı.
• Sultan Hamamı: Bolu’da, 16. yüzyıl yapısı; veri setimizde kadınlar kısmı olarak kayıtlı.

Özel halvet, kalabalıktan uzak bir aile toplantısı için en uygun seçenek olabilir; bu hizmetin kaç kişiyle ve ne kadar süreyle kullanılabileceğini hamama sorun. Tarihi seçerken tek hamamlarda kadın saatlerini kontrol etmeyi unutmayın; kadınlar günü rehberi bu konuda yardımcı olur.