Hamam plan tipleri: sıcaklığın altı biçimi

Osmanlı hamamlarını birbirinden ayıran asıl bölüm sıcaklıktır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Hamam” maddesi, sıcaklıkların başlıca altı değişik planda uygulandığını ve bunları A’dan F’ye harflerle adlandırır. Bu rehber her tipi sade bir dille özetliyor, ansiklopedinin verdiği örnekleri sıralıyor ve bugün hâlâ çalışan hamamlarda bu planları nerede görebileceğinizi gösteriyor. Hamamın genel bölümlerini bilmiyorsanız önce hamamın bölümleri rehberine göz atmanız işinizi kolaylaştırır.

Neden sıcaklık?

Soyunmalıklar zaman içinde en çok değişen bölümdür: TDV, pek çok hamamda kâgir soyunmalığın yıkılıp yerine ahşap yapıldığını, bu yüzden özgünlüğünü kaybettiğini anlatır. Sıcaklık ise hamamın ısı ve su düzeniyle birlikte tasarlandığı için büyük ölçüde korunur. Ansiklopedi, İznik Büyük Hamamı üzerine yapılan çalışmaya atıfla sıcaklığın Osmanlı hamam tipolojisinde esas alınması gereken bölüm olduğunu belirtir. Sıcaklıkta ortada bir göbek taşı ve çevresinde halvet hücreleri bulunur; tipleri ayıran, bu ikisinin birbirine göre nasıl yerleştirildiğidir.

A tipi: dört eyvan ve köşe halvetleri

En yaygın ve en eski biçim budur. Sıcaklık dört yöne tonozlu eyvanlarla açılır ve âdeta bir haç şekli alır; kolların arasında, köşelerde dört halvet hücresi yer alır. Hamamın ölçüsüne ya da oturduğu yere göre halvet sayısı üçe, ikiye, nadiren bire iner. TDV bu şemanın Orta Asya’dan beri Türk yapı sanatında görülen dört eyvan düzeninin hamama uygulanışı olduğunu, Ani’deki erken hamamdan itibaren yüzyıllar boyunca Türk hamamının ana planı olarak kaldığını yazar.

Ansiklopedinin saydığı örnekler arasında Konya’da Selçuklu dönemine ait Sâhib Ata Hamamı, Bursa’da Orhan Bey hamamlarının erkekler kısmı, Edirne’de Saray ve Tahtakale hamamlarının erkekler kısımları, İstanbul’da Beyazıt Hamamı, Edirnekapı’da Mihrimah Sultan Hamamı ve Fatih civarında Barbaros Hayreddin Paşa’nın Çinili Hamamı bulunur. Bu listeden bugün çalıştığını doğruladığımız ikisi Mihrimah Sultan Hamamı ve Zeyrek Çinili Hamam.

Mimar Sinan bu tipi yeniden yorumladı. Ansiklopediye göre Süleymaniye Külliyesi Hamamı’nda (Dökmeciler) göbek taşı mekânından köşe hücrelerini duvarlarla değil, aralarına ince perde bölmeleri konulmuş sütunlarla ayırdı. Bu sistem Sinan’ın Çemberlitaş Hamamı’nda ve on sekizinci yüzyılda Cağaloğlu Hamamı’nda farklı bir mimari biçime dönüştürülerek uygulandı.

B tipi: yıldızvari sıcaklık

Bu tipte sıcaklığın orta sofası altı, yedi ya da sekiz kenarlı bir çokgendir; çevresinde, duvar kalınlığı içinde tonozlu nişler sıralanır. TDV İlkçağ mimarisinden ilham alındığının açık olduğunu, bu planın kaplıcalarda da görüldüğünü ve Osmanlı hamamlarında A tipi kadar yaygın olduğunu yazar.

Örnekler arasında Tophane’de Kılıç Ali Paşa Hamamı, Tahtakale’de Fatih evkafından hamamın erkekler kısmı, Lüleburgaz’da Mimar Sinan’ın eseri Sokullu Mehmed Paşa çifte hamamı ve İzmit’te Pertev Paşa Külliyesi Hamamı sayılır. Ansiklopediye göre bu tipin uygulandığı eserlerin en muhteşemi, Sinan’ın Ayasofya karşısında Haseki Hürrem Sultan vakıfları için yaptığı, iki kısmı uç uca bitişik hamamdır. Bugün çalıştığını doğruladığımız Kaptan Kılıç Ali Paşa Hamamı ve Haseki Hamamı bu gruptandır.

C tipi: kare sıcaklık ve dizili halvetler

Öncekilere göre daha sade olan bu tipte kare ya da dikdörtgen bir orta mekânın bir, iki ya da üç kenarına halvet hücreleri dizilir. TDV bu planın genellikle az uygulandığını, Bursa’da belki ilk temsilcisinin Girçık (Kimsesizler) Hamamı olduğunu belirtir. Bursa’da Ulucami ve Yeşilcami hamamları, İnegöl’de Sinan Bey Hamamı, Sapanca’da Rüstem Paşa Hamamı’nın kadınlar kısmı ve Saraybosna’da Gazi Hüsrev Bey Hamamı bu tipin başlıca örnekleridir.

D tipi: çok kubbeli sıcaklık

Bu tipte sıcaklık kemerlerle eş bölümlere ayrılır ve her bölüm eşit ölçüde bir kubbeyle örtülür; ortada kemerleri iki sütun taşır ve büyük kubbe altında göbek taşı mekânı yoktur. Ansiklopedi örneğinin çok az olduğunu, İstanbul’da bilinen tek temsilcisinin Yenicami yakınındaki Haseki Hamamı olduğunu ve bu yapının yıktırıldığını yazar. Kastamonu’daki Yeni Hamam’ın da bu tipin başka bir örneği olabileceğini ekler.

E tipi: dikdörtgen sıcaklık ve çifte halvet

Sıcaklık dar ve enlemesine uzanan dikdörtgen bir mekândır; üç bölümlü bu mekânın ortası kubbeyle örtülür ve buradan yan yana iki kubbeli halvet hücresine geçilir. TDV bu hamamlarda iki halvet kapısı arasındaki ayırma duvarında hemen her zaman mihrap biçiminde bir niş bulunduğunu belirtir. Çifte halvetli E tipi erken Osmanlı döneminde A tipinin çeşitlemeleriyle birlikte hayli yaygındır: Mudurnu’da I. Bayezid Hamamı ile Bursa’da Demirtaş, Eskiyeni, Şengül, Yıldırım ve Muradiye hamamlarında uygulanmıştır. Bugün çalıştığını doğruladığımız Demirtaş Paşa Hamamı ve Mudurnu’daki Yıldırım Beyazıt Hamamı bu gruptandır.

Ansiklopedi ayrıca Bursa’daki Çakır Hamam’ı C ve E tiplerinin karışımı olarak anar; bu yapı sitemizde Çakır Hamamı adıyla çalışan hamamlar arasında.

F tipi: eş odalar

Küçük genel ve özel hamamlarda görülen bu tipte ılıklık, sıcaklık ve halvet hemen hemen aynı büyüklükte, üstleri kubbeyle örtülü ve birbirine bağlı odalar hâlindedir. TDV bu tipin en muhteşem örneğinin İznik’teki İsmâil Bey Hamamı olduğunu, bu küçük hamamın bir devlet adamının konağına ait olabileceğini yazar. İnönü’de Sadık Bey, Bozüyük’te Kasım Paşa ve İzmit’te Yukarıpazar hamamları da bu basit planın temsilcileridir.

Altı tip tek tabloda

Tip	Sıcaklığın biçimi	Halvetler	Kaynaktaki örnekler
A	Haç biçimli, dört eyvan	Köşelerde (4, bazen 3–1)	Sâhib Ata (Konya), Mihrimah Sultan, Çinili
B	Yıldızvari çokgen	Nişler ve köşe halvetleri	Kılıç Ali Paşa, Haseki Hürrem
C	Kare/dikdörtgen	Bir–üç kenarda dizili	Bursa Ulucami, İnegöl Sinan Bey
D	Çok kubbeli, sütunlu	Eyvan yanında	Haseki (Yenicami, yıktırıldı)
E	Enine dikdörtgen	Yan yana çifte halvet	Mudurnu, Bursa Demirtaş
F	Eş odalar	Tek	İznik İsmâil Bey

Tablo TDV İslâm Ansiklopedisi’nin sınıflamasının özetidir. Bir hamam birden çok tipi birleştirebilir; ansiklopedi bu karışımlara da örnekler verir. Çifte hamamlarda iki bölümün farklı tiplerde yapılması da sık görülür: Mudurnu’da erkekler kısmı dört eyvanlı, kadınlar kısmı çifte halvetlidir; Sapanca’daki Rüstem Paşa Hamamı’nda erkekler kısmı yıldızvari, kadınlar kısmı kare sıcaklıklıdır. Bu yüzden bir hamamın “tipi” sorulduğunda hangi bölümünün kastedildiğini de belirtmek gerekir.

Plan tipini yerinde okumak

Bir hamamda sıcaklığa girdiğinizde önce göbek taşının durduğu orta alanın biçimine bakın. Dört yana açılan tonozlu girintiler görüyorsanız A tipindesiniz; duvar boyunca sıralanan nişlerle çevrili çokgen bir alan B tipini gösterir. Orta alan sade bir kare ve halvetler bir kenarda sıralanıyorsa C, sıcaklık enine uzanan bir koridor gibiyse ve dipte yan yana iki halvet kapısı varsa E tipindesiniz demektir. Dışarıdan bakarken sıcaklık kubbelerinin dizilişi de ipucu verir: A tipinde ortada büyük bir kubbe ve köşelerde dört küçük kubbe, E tipinde ise yan yana iki küçük kubbe görülür.

Terimlerin kısa tanımları için eyvan, halvet, dört eyvan şeması ve yıldızvari sıcaklık maddelerine bakabilirsiniz. Planların en zengin örnekleri için Mimar Sinan hamamları ve erken Osmanlı hamamları rehberleri iyi bir devam noktası.