Selçuklu hamamları: Ani’den Beyşehir’e

Selçuklu hamamları, Anadolu’da Türk hamam mimarisinin ilk halkasıdır: sıcaklık bölümünde dört eyvan ve köşelerde halvet hücreleri, kubbeli ılıklık, arkada su haznesi ve külhan. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bu şema yüzyıllar boyunca Türk hamamlarının sıcaklığının ana planı olarak kalmıştır. Aşağıda Ani’den Beyşehir’e uzanan Selçuklu ve Beylikler dönemi hamamlarını, planlarını, süslemelerini ve bugün hâlâ çalışan örnekleri anlatıyoruz.

Hamamla gelen bir gelenek

TDV İslâm Ansiklopedisi, Selçukluların Anadolu’ya yerleşmesiyle her tarafta hamamlar yapılmaya başlandığını yazar. Ansiklopediye göre kaplıcalar dışında havuzu olmayan Türk hamamlarında kurna başında su dökünerek yıkanılır; terlemek için ayrı kapalı bir oda değil, sıcaklığın ortasındaki “göbek taşı” denen yüksekçe seki tercih edilir. Soyunma yeri büyük ve anıtsal bir mekân hâline gelmiş, dinlenme ve ferahlama yeri olarak düşünülmüştür.

Türklerin hamama verdiği önem, seferde bile hamamdan vazgeçmemelerinden anlaşılır. Ansiklopediye göre Türkler konakladıkları yerlerde çadır hamamları kurardı ve Sultan I. Alâeddin Keykubad’ın “hamâm-ı seferî” denen bir çadır hamamıyla seferlere çıktığı bilinmektedir. Terim için sözlükteki hamâm-ı seferî maddesine bakabilirsiniz.

Ani: ilk kâgir hamamlar

Hikâye Anadolu’nun doğu ucunda başlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bugünkü Türkiye-Ermenistan sınırındaki Ani şehrinde kalıntıları bulunan iki hamam, Anadolu’nun bu türden ilk kâgir yapılarından kabul edilir. Bunlardan birinin, Selçukluların Anadolu’yu fethe başlamasından sonra Şeddâdîlere bırakılan Ani’nin ilk beyi Ebû Menûçihr tarafından 1064-1110 yılları arasında yaptırıldığı sanılır.

1965-1967’de ortaya çıkarılan bu tek hamamda bölümler bir eksen üzerinde sıralanır. Ilıklık kubbeli kare bir mekândır; sıcaklık ise beşik tonozlu dört eyvan ile köşelerde dört hücreden oluşur. Ansiklopedi bu şemanın yüzyıllar boyunca Türk hamamlarının sıcaklık bölümünün ana planı olarak kaldığını vurgular. Sıcaklığın yan duvarına bitişik su haznesi ve külhan, kubbe geçişlerinde de mukarnas biçiminde işlenmiş taşlar vardır.

Dört eyvan: Orta Asya’dan gelen şema

TDK eyvanı “genel olarak binaların ortasında bulunan ve iç avluya açılan, üstü çoğunlukla tonozla örtülü, üç tarafı kapalı, bir tarafı tamamen açık yer” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Türk hamamlarında, İlkçağ planlarında kalan öteki İslâm ülkelerinden farklı olarak belirli bir eksen düzeni hâkim olmuş ve sıcaklık bölümlerinde Orta Asya’dan beri Türk yapı sanatında görülen dört eyvan şeması uygulanmıştır.

Dört eyvanın arasında kalan köşelere halvet hücreleri yerleştirilir. TDK halveti “hamamlarda çok sıcak küçük yer” diye tanımlar. Ansiklopedi, Selçuklu ve Beylikler dönemi çarşı hamamlarında genellikle bu dört eyvanlı, köşeleri halvet hücreli plana bağlı kalındığını açıkça yazar. Plan tiplerinin tamamını hamam plan tipleri rehberinde karşılaştırdık.

Mardin ve Kayseri: komşu bölgelerin izi

Her Selçuklu dönemi hamamı aynı planda değildir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Mardin’deki Artuklu dönemi Savurkapısı (Radviyye) Hamamı, 1176-1185 yıllarında yapılan Sitti Radviyye Medresesi’nin vakfıdır ve Necmeddin Alpı’nın hanımı Radviyye Hatun tarafından yaptırılmıştır. Burada bir ucu yarım yuvarlak uzun mekân Suriye, Memlük, hatta bazı Roma hamamlarını hatırlatır; sıcaklık ise Türk geleneğine uygun olarak dört eyvanlı ve köşe hücrelidir.

Kayseri’deki Kölük Hamamı ise Anadolu’nun en eski hamamlarındandır. Ansiklopediye göre yakınındaki cami ve medreseye vakıf olarak 12. yüzyılın son yarısında yapılmış olmalıdır. Sıcaklık olduğu sanılan orta mekân, çepeçevre yarım daire nişleriyle daha çok Suriye hamamlarını akla getirir. Ansiklopedi bunu, Anadolu hamam mimarisinin Orta Asya geleneğine bağlı kalırken komşu bölgelerden de ilham aldığı şeklinde yorumlar. Kayseri’de Gevher Nesibe Hatun Dârüşşifası’nın vakfı olan Sultan Hamamı’nda ise sıcaklığın kubbeli odalar hâlinde olduğu dikkat çeker.

Divriği ve Hunat: klasik şemanın yerleşmesi

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Sivas’ın Divriği ilçesinde Mengücükoğlu Ahmed Şah’ın Ulucami ile birlikte 1229’da yaptırdığı sanılan hamam, sonradan Bekir Çavuş Hamamı adıyla anılmıştır. Eğer gerçekten 13. yüzyıla aitse, beşik tonozlu ılıklığı ve dört eyvanlı, köşeleri kubbeli halvetli sıcaklığıyla normal Osmanlı hamamları karakterindedir.

Kayseri’de Hunat Hatun Camii’nin yanındaki hamam ise arkeolojik araştırmalara göre 1230-1240 yılları arasında yapılmış olmalıdır. Ansiklopediye göre burada da sıcaklıkta dört eyvanlı ve köşelerde halvet hücreli şema uygulanmıştır. Bu iki yapı, Selçuklu döneminde sonraki yüzyılların standart hamam planının artık yerleştiğini gösterir.

Selçuklu çinileri

Selçuklu hamamlarının iç süslemesi hakkında en değerli bilgi Kayseri’den gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Hunat Hatun Hamamı’nda 1969’da yapılan araştırmada Selçuklu çinileri bulunmuştur. Haç ya da sekiz uçlu yıldız biçimindeki bu çinilerin üzerinde kanatlı melek, kuş, yazı, hayvan ya da süs motifleri vardır. Böylece bu hamamın duvarlarının çiniyle kaplı olduğu anlaşılmıştır.

Benzer bir iz Alanya ile Antalya arasındaki Alara Kalesi’nden gelir. Ansiklopediye göre kalenin tepesindeki Selçuklu kasrının küçük hamamında, sıcaklık duvarlarının sekiz köşeli yıldız ve haç biçiminde çinilerle kaplı olduğu moloz arasındaki parçalardan anlaşılmıştır. Aynı hamamın duvarlarında renkli kalem işi nakışlar ile bitki, hayvan ve insan figürlü fresko izleri de görülür.

Konya ve Kastamonu: çifte hamamlar

Selçuklu döneminde çifte hamam da vardı. TDK çifte hamamı “bir bölümü kadınlara, diğer bölümü erkeklere ayrılmış olan hamam” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Konya’da Sâhib Ata Külliyesi’nin vakfı olarak 1258-1279 yılları arasında yapılan çifte hamamda iki kısım eşit ölçüde yan yanadır ve ayrı sokaklara açılan girişleri vardır. Sıcaklıklar dört eyvan ve köşelerde kubbeli dört halvetten oluşur. Yapı sonradan bozulmuş, 1960-1962’de büyük ölçüde tamir edilerek aslına döndürülmüştür.

Kastamonu’daki Cemâleddin Frenkşah Hamamı ise vakfiyesine göre 1263’te caminin vakfı olarak yaptırılmıştır. Ansiklopediye göre vakfiyede çifte hamam olarak kayıtlıyken bugüne tek hamam olarak gelmiştir. Sıcaklıktaki halvetlerden birinin tonozlu olması ve bir eyvanın kapatılıp halvete çevrilmesi, klasik şemanın yerel bir çeşitlemesidir.

Tokat Pervâne ve Beyşehir

Selçuklu hamamları arasında farklı özellik gösteren bir yapı Tokat’tadır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Selçuklu Veziri Muînüddin Süleyman Pervâne’nin vakfı olarak 1275’e doğru bir külliyeyle birlikte yaptırılan bu çifte hamamın erkekler kısmı klasik dört eyvanlı ve göbek taşlıdır. Bitişiğindeki kadınlar kısmı çok daha küçüktür ve en dipteki kubbeli çift halvet odaları, ancak bazı Osmanlı hamamlarında görülen bir özelliktir. Ansiklopedi bu yüzden hamamın gerçekte hangi döneme ait olduğu konusunda şüphe bulunduğunu belirtir.

12-13. yüzyıllardan kaldığı tespit edilen hamamların sonuncusu, ansiklopediye göre Beyşehir’de Eşrefoğlu Süleyman Bey’in cami ile birlikte 1297 civarında yaptırdığı hamamdır. Camideki taşa işlenmiş vakfiyede “hamâm-ı kebîr” diye anıldığı için çifte hamam olarak tasarlandığı sanılır; duvarlarında sıva üzerine kalıpla yapılmış zengin süsleme kalıntıları vardır.

Kervansaray hamamları

Selçuklu hamamları yalnız şehirlerde değildi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre I. Alâeddin Keykubad’ın 1232-1236 yıllarında Kayseri-Sivas yolu üzerinde yaptırdığı Sultan Hanı’nın avlulu bölümünün köşesinde dört küçük mekândan oluşan bir özel hamam vardır. Kayseri-Malatya yolundaki Karatay Hanı’nda da (1240-41) birinci bölümün köşesinde, taş kubbe örgüsü zengin küçük bir hamam bulunur. Denizli’deki Akhan’da (1252) üç küçük bölümlü çok ufak bir hamam yer alır.

Ansiklopedi, Niğde’de Ağzıkara Han (1243), Afyonkarahisar’da İshaklı (1249) ve Sinop’ta Durağan Han (1266) gibi kervansarayların yakınında daha büyük hamamlar yapıldığını da yazar. Yolcu için hamam, konaklamanın bir parçasıydı.

Beylikler dönemi: Bergama ve Kırklareli

Selçuklulardan Osmanlılara geçiş döneminde de hamam yapımı sürdü. Veri setimizde bu döneme ait çalışan hamamlar var. Bergama’daki Küplü Hamam, veri setimize göre 1427 tarihli ve Hibetullah tarafından yaptırılmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi bu hamamın Hibetullah Çelebi vakfı olarak 1431-32 tarihine doğru yapıldığını, adını da biri Ayasofya’ya, biri Louvre Müzesi’ne götürülen İlkçağ’dan kalma büyük mermer küplerden aldığını yazar.

Mudurnu’daki Yıldırım Beyazıt Hamamı (1382) ve Kırklareli’ndeki Hızırbey Hamamı (veri setimizde 1383) ise erken Osmanlı döneminin yapılarıdır; bunları erken Osmanlı hamamları rehberinde anlattık.

Bugün görülebilecek Selçuklu dönemi hamamları

Veri setimizde Selçuklu ve Artuklu dönemine tarihlenen iki çalışan hamam var. Nevşehir Avanos’taki Alaaddin Hamamı, kaynağa göre 1202 tarihli bir çifte hamamdır; sauna, buhar, kese, köpük ve özel halvet hizmeti kayıtlıdır, sayfasında saat tablosu bulunur. Mardin’deki Emir Hamamı ise kaynağa göre 12. yüzyıl yapısıdır ve Emir Necmeddin İlgazi’nin kardeşi Emineddin tarafından yaptırılmıştır.

Veri setimizde artık hamam olarak çalışmayan yapılar da kayıtlıdır. Batman’daki 13. yüzyıl tarihli Artuklu Hamamı ile adını bir Selçuklu sultanından alan Aksaray’daki II. Kılıçarslan Hamamı bugün başka amaçlarla kullanılmaktadır; sayfalarında durumlarını kaynağıyla görebilirsiniz. Hamamların vakıflarla ilişkisini vakıf hamamları rehberinde ayrıca anlattık.