Hamamın bölümleri: soyunmalıktan külhana

Bir Türk hamamı girişten arkaya doğru serinden sıcağa dizilen bölümlerden oluşur: soyunmalık, ılıklık ve sıcaklık. Sıcaklığın içinde göbek taşı, kurnalar ve halvetler; en arkada ise suyu ısıtan su haznesi ile külhan bulunur. Bu rehber her bölümün ne işe yaradığını, eski adlarını ve bir hamamı gezerken onları nasıl tanıyacağınızı anlatıyor. Tanımlar TDK Güncel Türkçe Sözlük’e, mimari ayrıntılar TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Hamam” maddesine dayanıyor.

Soyunmalık (camekân)

Kapıdan girildiğinde karşılaşılan büyük salon soyunmalıktır. TDK camekânı “hamamlarda soyunulan camlı yer” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi bu bölümün genellikle büyük ve gösterişli olduğunu, üzerinin kubbeyle örtüldüğünü anlatır. Duvar diplerinde “sofa” denilen, zeminden biraz yüksek mermer sedirler, üst katta ise merdivenle çıkılan ahşap galeriler yer alır. Sedirlerin altında ayakkabıları koymak için kemerli küçük gözler vardır.

Soyunmalık ısıtılmaz; ansiklopedi, içerinin sıcağına göre çok serin olan bu bölümde ferahlığı artırmak için ortaya fıskiyeli bir şadırvan yapıldığını, duvarlardan birinde de genellikle mermerden bir kahve ocağı bulunduğunu yazar. Işık, cephedeki pencerelerden ve kubbenin tepesindeki aydınlık fenerinden gelir. Ansiklopedi en güzel aydınlık fenerlerinden birinin Mimar Sinan’ın Çemberlitaş Hamamı’nda olduğunu, ince mermer sütunlara oturan küçük bir kubbeden oluştuğunu belirtir.

Bazı hamamlarda kâgir soyunmalık zamanla yıkılmış, yerine ahşap bir yapı gelmiştir. TDV, Osmanlı hamamlarının asıl mimari değerinin soyunmalıkta değil sıcaklıkta ve çifte hamamların iki bölümünün bağlanışında olduğunu vurgular.

Ilıklık (soğukluk)

Soyunmalıktan sonra gelen ara bölüm ılıklıktır. TDK “soğukluk” sözcüğünü tam bu yer için de kullanır: “hamamlarda yıkanılan yerle giyinilen yer arasındaki az ısıtılan yer.” TDV İslâm Ansiklopedisi ılıklığın genellikle enine uzanan dikdörtgen bir mekân olduğunu, kemerlerle çoğu zaman üç bölüme ayrıldığını, taş bir sekisi ve bir ucunda helâ bölmeleri bulunduğunu yazar. Üstü beşik tonozlarla, kubbelerle ya da ikisinin karışımıyla örtülür.

Ansiklopedi bazı hamamlarda ılıklığın bir kısmının usturalık adıyla tıraş ve kıl temizliği için ayrıldığını da kaydeder. Bugün çalışan hamamların çoğunda ılıklıkta duşlar ve tuvaletler yer alır.

Sıcaklık

Asıl yıkanma bölümü sıcaklıktır; TDK’nin tarifiyle “hamamlarda yıkanılan sıcak yer.” Sıcağın dışarı kaçmaması için bu bölüme ancak bir insan boyu yüksekliğindeki dar bir kapıdan geçilir. TDV İslâm Ansiklopedisi, Osmanlı hamamlarının tipolojisinde esas alınması gereken bölümün sıcaklık olduğunu belirtir.

Sıcaklığın öğeleri şunlardır:

• Göbek taşı: Ortadaki, alttan ısıtılan, üzerine uzanıp terlenen geniş mermer seki (TDK). Ansiklopedi, Türk hamamlarında terlemek için ayrı kapalı bir oda yerine bu sekinin tercih edildiğini yazar.
• Kurna: Musluk altında suyun biriktiği mermer ya da taş tekne. Yıkanma kurnanın başında, tasla su dökünerek yapılır.
• Eyvan: Göbek taşı alanına açılan, üç yanı kapalı, üstü tonozlu girintiler. Klasik planda dört eyvan haç biçiminde dizilir.
• Halvet: Köşelerdeki küçük, daha sıcak ve kapalı yıkanma odaları. TDK “hamamlarda çok sıcak küçük yer” der.

Sıcaklık gün ışığını kubbelere gömülü yuvarlak camlardan alır. TDV bu fanus ya da kandil biçimli camlara filgözü da dendiğini, bazılarının yuvalarına yıldız biçimi verildiğini anlatır. Sıcaklık planlarının altı tipi için hamam plan tipleri rehberine bakın.

Su haznesi ve külhan

Sıcaklığın arka duvarına bitişik iki teknik bölüm vardır. TDV İslâm Ansiklopedisi Osmanlı hamamının arka tarafında “kazan da denilen su haznesiyle suyu ısıtmaya yarayan ocak yani külhan” bulunduğunu yazar. TDK külhanı “hamamları ısıtan, hamamın altında bulunan kapalı ve geniş ocak” diye tanımlar.

Külhanda yanan ateşin sıcak gazı, sıcaklığın zemini altındaki cehennemlik denilen boşlukta dolaşır ve göbek taşını ısıtır; duman duvar içindeki tüteklik kanallarından çıkar. Ansiklopedi yüzyıllar boyunca külhanlarda odun yakıldığını, son yıllarda çalışan hamamlarda çoğunlukla mazot tercih edildiğini kaydeder. Ayrıntılı anlatım hamamın ısıtma sistemi rehberinde.

Kaplıcalar bu şemanın dışında kalır. TDV İslâm Ansiklopedisi, Türk hamamlarında kaplıcalar dışında içine girilebilen havuz ve sıcak banyo küveti bulunmadığını, bu yüzden Batı kaynaklarında Osmanlı hamamlarının Roma’nın bir devamı gibi gösterilmesinin yanıltıcı olduğunu vurgular. Isıtma sistemi Roma hamamına benzese de plan düzeni ve mekânların sırası bütünüyle farklıdır. Bu farkın ayrıntısı hamam ve kaplıca farkı rehberinde.

Bölümler tek tabloda

Bölüm	Eski adı	Isı	Ne yapılır
Soyunmalık	Camekân	Isıtılmaz	Soyunma, giyinme, dinlenme
Ilıklık	Soğukluk	Az ısıtılır	Sıcağa alışma, tuvalet, tıraş (usturalık)
Sıcaklık	—	En sıcak	Terleme, kese, köpük, yıkanma
Halvet	Halvet hücresi	Çok sıcak	Daha özel yıkanma
Su haznesi	Kazan	—	Suyun ısıtılması ve depolanması
Külhan	Cehennemlik ile birlikte	—	Ateş; zemin ve suyu ısıtır

Bölümleri çalışan hamamlarda görmek

Anlatılan bölümlerin hepsini bir arada görmek için çalışan bir hamama gitmek gerekir; restorasyonu bitmemiş ya da başka işleve dönüşmüş yapılarda sıcaklık ve külhan çoğu zaman kapalıdır. Sitemizde çalıştığı doğrulanmış hamamlardan bazıları farklı ölçekleri temsil ediyor:

• Çemberlitaş Hamamı: aydınlık fenerli büyük soyunmalık ve Mimar Sinan’ın sütunlu sıcaklık düzeni için.
• Mihrimah Sultan Hamamı: TDV’nin dört eyvanlı ve köşe halvetli (A tipi) sıcaklık örnekleri arasında saydığı çifte hamam.
• Ağa Hamamı: kaynağa göre 1454 tarihli, tek bölümlü bir mahalle hamamı; bölümlerin daha küçük ölçekte nasıl dizildiğini görmek için.
• Demirtaş Paşa Hamamı, Bursa: TDV’nin erken Osmanlı döneminde çifte hücreli (E tipi) sıcaklık örnekleri arasında andığı hamam.
• Yeni Kaplıca Hamamı, Bursa: kaynağa göre 1552 tarihli; kaplıca olduğu için sıcaklıkta havuz bulunur ve Türk hamamı düzeninden bu yönüyle ayrılır.

Bir hamamda gezinirken “girişten arkaya serinden sıcağa” ilkesini akılda tutmak yeter: hangi odada olduğunuzu sıcaklıktan anlarsınız. Soyunmalıkta hava sokaktaki gibidir, ılıklıkta ılık bir nem hissedilir, sıcaklığa girdiğinizde ise buhar ve mermerin sıcaklığı hemen fark edilir. Halvetlerin kapısı açıldığında içeriden gelen daha yoğun sıcak, onların neden ayrı odalar hâlinde yapıldığını kendiliğinden anlatır.

Özel hamamlar ve gusülhane

Çarşı hamamlarının yanında konaklarda, saraylarda ve yalılarda küçük özel hamamlar da yapılırdı. TDV İslâm Ansiklopedisi büyük şehirlerde konak ve yalılarda, Anadolu’da ise âyan konaklarında ana binadan ayrı küçük kâgir hamamlar inşa edildiğini yazar. Bu küçük hamamlarda da aynı sıra korunur, ancak bölümler birer odaya iner; ansiklopedi ılıklık, sıcaklık ve halvetin eş büyüklükte odalar hâlinde dizildiği bu düzeni F tipi olarak adlandırır. Köy evlerinde ise hamam yerine gusülhane bulunurdu; TDK gusülhaneyi “eski evlerde, içinde yıkanılabilir biçimde yapılmış” küçük odacık diye tanımlar.

Gezerken nasıl tanırsınız?

Dışarıdan bakınca en büyük kubbe genellikle soyunmalığın kubbesidir; tepesinde fener varsa bunu kolayca seçersiniz. Arkada daha küçük kubbeler ve üzerlerinde cam gözler görüyorsanız orası sıcaklık ve halvetlerdir. En arkadaki, genellikle kubbesiz ve bacalı kütle külhan ile su haznesidir.

Bir hamamın içini görmek için çalışan bir hamama gitmek en iyi yol. Sitemizde çalıştığı doğrulanmış hamamları il il bulabilir, İstanbul hamam rotası listesiyle birkaç yapıyı aynı gün gezebilirsiniz. Terimlerin kısa tanımları hamam sözlüğünde: göbek taşı, halvet, külhan, kurna.