İlk kez hamama gitmek: adım adım

Hamama ilk kez gideceksanız bilmeniz gereken üç şey var: peştamal hiç çıkmaz, önce terlenir sonra keselenir ve tek hamamlarda kadın-erkek saatleri ayrıdır. Gerisi kapıdan girince kendiliğinden akar. Aşağıda bir hamam ziyaretini soyunmalıktan çıkışa kadar sırasıyla anlatıyoruz; her adımda neye dikkat edeceğinizi de ekledik.

Gitmeden önce: hangi hamam, hangi gün?

İlk iş, gideceğiniz hamamın bugün size açık olup olmadığını öğrenmek. Türk hamamları ikiye ayrılır. Çifte hamamlarda kadınlar ve erkekler için yan yana, ayrı girişli iki bölüm vardır; TDV İslâm Ansiklopedisi bu düzenin Türk hamamlarına özgü bir gelenek olduğunu, Arap ülkelerinde pek görülmediğini belirtir. Tek hamamlarda ise aynı yapı sırayla kullanılır: bazı günler ya da saatler kadınlara, diğerleri erkeklere ayrılır.

Sitemizdeki her çalışan hamamın sayfasında, kaynağı olan yerlerde haftalık bir saat tablosu bulunur ve bugünün satırı vurgulanır. Tablo yoksa hamamı telefonla aramak en güvenli yoldur. Bayram, arife ve özel kiralama (gelin hamamı gibi) günlerinde saatler değişebilir.

Hamam seçerken nerede olduğunuza da bakın. Turistik merkezlerdeki büyük hamamlar paket hizmet, yabancı dilde karşılama ve randevu sistemi sunar. Mahalle hamamlarında ise yalnızca giriş ve kese-köpük ücreti ödenir, ortam daha sadedir. Hangisini seçeceğiniz bütçenize ve ne aradığınıza bağlı; bütçe hesaplayıcı kalemleri toplamanıza yardım eder.

Kapıdan girince: soyunmalık

Hamama girdiğiniz ilk büyük salon soyunmalıktır; eski adıyla camekân. TDK camekânı “hamamlarda soyunulan camlı yer” olarak tanımlar. Kubbeli, geniş, çoğu zaman ortasında bir şadırvan bulunan bu salon ısıtılmaz; burada soyunur, eşyanızı bırakır, çıkışta da dinlenirsiniz.

Görevli size bir soyunma odası ya da kilitli dolap, bir peştamal ve bir çift terlik ya da nalın verir. Peştamal, TDK’nin tanımıyla “hamamda örtünmek için kullanılan ince dokuma”dır; çoğunlukla çizgili pamuktan olur. Soyunduktan sonra peştamalı belinize sarın ve ucunu kıvırarak sıkıştırın. Hamamın içinde peştamalsız dolaşılmaz.

Değerli eşyalarınızı (takı, saat) hiç götürmemek ya da kasaya bırakmak en iyisidir; buhar ve sıcaklık hem takılara hem elektronik cihazlara zarar verebilir.

Ilıklık: vücudu alıştırmak

Soyunmalıktan sonra ılıklığa geçersiniz. TDK’nin “soğukluk” maddesinde tarif ettiği gibi burası “yıkanılan yerle giyinilen yer arasındaki az ısıtılan yer”dir. TDV İslâm Ansiklopedisi ılıklığın genellikle enine uzanan dikdörtgen bir mekân olduğunu ve tuvaletlerin de burada bulunduğunu yazar.

Ilıklıkta birkaç dakika durup vücudunuzun sıcaklığa alışmasına izin verin. Doğrudan en sıcak bölüme koşmak baş dönmesine yol açabilir. Tuvalet ihtiyacınızı da burada giderin.

Sıcaklık: terleme ve göbek taşı

Alçak ve dar bir kapıdan sıcaklığa girersiniz. Kapının dar olması tesadüf değildir; sıcağın dışarı kaçmasını önler. Ortada, alttan ısıtılan büyük mermer seki olan göbek taşı bulunur. TDK onu “terlemek için üzerine uzanılan ve alttan ısıtılan geniş mermer seki” diye tanımlar. Çevrede duvara dizili mermer kurnalar ve köşelerde daha sıcak, küçük halvet odaları vardır.

Göbek taşına peştamalınızın üzerine uzanın ya da kurnanın başına oturun. Kurnadaki suyu hamam tasıyla alıp dökünün; Türk hamamında havuza girilmez, yıkanma tasla yapılır. Terlemenin süresi kişiden kişiye değişir; vücudunuzun iyice yumuşadığını, derinizin ısındığını hissettiğinizde kese için hazırsınız demektir. Kendinizi halsiz hissederseniz beklemeyin, ılıklığa çıkıp su için.

Kese ve köpük

Kese, TDK’nin tarifiyle “yıkanırken kir çıkartmak için ele geçirilen, vücudu ovmaya yarayan” kaba dokulu bezdir. İsterseniz kendiniz yaparsınız; isterseniz erkekler bölümünde tellak, kadınlar bölümünde natır yapar. Görevli sizi göbek taşına yatırır, kolları, sırtı, bacakları sırasıyla keseler. Ardından köpük gelir: sabunlu suya batırılan bez torba havada şişirilip sıkılır, çıkan bol köpük vücuda yayılıp ovulur. Son olarak tasla durulanırsınız.

Kese sert gelirse söyleyin; görevliler baskıyı ayarlar. Yüz, yeni tıraş olmuş bölgeler ve hassas cilt için hafif kese istenebilir. Masaj gibi ek hizmetler hamama göre değişir; ücretleri önceden sorun.

Çıkış: soyunmalıkta dinlenme

Yıkandıktan sonra ılıklıktan geçip soyunmalığa dönersiniz. Görevli ıslak peştamalı kuru havluyla değiştirir; bazı hamamlarda başa da bir havlu sarılır. Soyunmalıkta birkaç dakika oturup dinlenmek, çay ya da su içmek hamamın bir parçasıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi soyunmalıkların duvarında dinlenenler için genellikle mermerden bir kahve ocağı bulunduğunu anlatır.

Hemen soğuk havaya çıkmayın; vücut ısınız normale dönene kadar beklemek iyi gelir. Kışın saçınızı kurutmadan çıkmayın.

Özet: hamamda sıra

Adım	Nerede	Ne yapılır
1	Soyunmalık	Soyunulur, peştamal bağlanır, eşya dolaba konur
2	Ilıklık	Birkaç dakika beklenir, vücut alıştırılır
3	Sıcaklık	Göbek taşında ya da kurna başında terlenir
4	Sıcaklık	Kese (kendiniz ya da tellak/natır)
5	Sıcaklık	Köpük ve tasla durulanma
6	Soyunmalık	Kurulanma, dinlenme, su ya da çay

Sağlık ve güvenlik

Hamam sıcak ve nemli bir ortamdır. Kalp-damar hastalığı, yüksek ya da düşük tansiyon, gebelik, yeni geçirilmiş bir ameliyat gibi durumlarda gitmeden önce hekiminize danışın. Aç ya da çok tok gitmeyin, alkol aldıktan sonra hamama girmeyin, bol su için. Zemin kaygan olabilir; nalın ya da terliği çıkarmayın.

İlk hamamınız için birkaç örnek

İlk deneyim için çalıştığını kaynağıyla doğruladığımız, saat ya da fiyat bilgisini açıkça yayımlayan bir hamam seçmek işinizi kolaylaştırır. Aşağıdaki örnekler farklı tipleri temsil ediyor; her birinin sayfasında kaynak, saat tablosu (varsa) ve ulaşım bilgisi var:

• Çemberlitaş Hamamı, Fatih: kaynaklarda 1584 tarihli ve Mimar Sinan’a bağlanan, kadınlar ve erkekler için ayrı bölümleri olan bir çifte hamam.
• Ağa Hamamı, Beyoğlu: kaynağa göre 1454 tarihli, tek bölümlü bir hamam; kadın ve erkek saatleri ayrı olduğu için gitmeden önce tabloya bakmak gerekir.
• Cağaloğlu Hamamı, Fatih: TDV İslâm Ansiklopedisi’nin İstanbul’un büyük çarşı hamamlarının sonuncusu olarak andığı, kitabesine göre 1741 tarihli çifte hamam.
• Sokullu Mehmet Paşa Hamamı, Edirne: Mimar Sinan’ın eseri olarak kaydedilen, kaynağa göre 1568 tarihli çifte hamam.
• Cinci Hamamı, Safranbolu: kaynağa göre 1645 tarihli ve bugün de hizmet veren bir çifte hamam.

Turistik merkezdeki büyük bir hamamla mahalledeki küçük bir hamam arasında hizmet biçimi farklıdır: ilkinde genellikle paket hizmet ve randevu vardır, ikincisinde giriş ücretini ödeyip kendi başınıza yıkanır, isterseniz keseciye ayrıca ödersiniz. Hangisinin size uygun olduğunu bilmiyorsanız fiyatını yayımlayan hamamlar listesinden başlayabilirsiniz.

İlk seferde sık yapılan hatalar

Hamama ilk kez gidenlerin çoğu aynı birkaç hatayı yapar. Bunları bilmek deneyiminizi rahatlatır:

1. Sıcaklıkta fazla kalmak. Terlemenin keyfi, kendinizi yormaya dönüşmemeli. Baş dönmesi, çarpıntı ya da halsizlik hissederseniz hemen ılıklığa çıkın ve su için.
2. Keseye erken yatmak. Kese, cilt iyice yumuşamadan yapılırsa hem acıtır hem de etkisi azdır. Görevli sizi sıcaklıkta bekletiyorsa bunun nedeni budur.
3. Kurnayı kirletmek. Kurna ortak su teknesidir; içine sabunlu su ya da kese daldırılmaz. Tasla su alıp kurnanın dışında dökünülür.
4. Hamamdan hemen çıkmak. Soyunmalıkta dinlenmeden soğuk havaya çıkmak üşütebilir. Vücut ısınız normale dönene kadar oturun.
5. Saatleri kontrol etmemek. Özellikle tek hamamlarda kadın ve erkek saatleri ayrıdır; yanlış saatte kapıya gitmek sık yaşanan bir hayal kırıklığıdır.

Sonraki adım

Gideceğiniz ildeki çalışan hamamları hamamlar dizininde ya da haritada bulabilirsiniz. Hamamda karşılaşacağınız terimler için hamam sözlüğüne, davranış kuralları için hamam görgü kuralları rehberine göz atın. Kadınlara ayrılan saatleri merak ediyorsanız kadınlar günü rehberi ve bugün kimin günü aracı işinizi görür.