Tarihî bir hamam, arka tarafındaki külhanda yakılan ateşle ısınır. Ateşin sıcak gazı sıcaklığın zemini altındaki boşlukta, yani cehennemlikte dolaşır ve mermer zemini, özellikle ortadaki göbek taşını ısıtır; duman duvar içindeki tüteklik kanallarından dışarı atılır. Külhanın hemen yanındaki su haznesi ise kurnalara akacak sıcak suyu hazırlar. Bu rehber, yüzyıllardır pek az değişen bu düzeni TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Hamam” maddesine ve TDK tanımlarına dayanarak anlatıyor.
Külhan: hamamın kalbi
TDK külhanı “hamamları ısıtan, hamamın altında bulunan kapalı ve geniş ocak” olarak tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi Osmanlı dönemi Türk hamamının arka tarafında, kazan da denilen su haznesiyle birlikte suyu ısıtmaya yarayan ocağın, yani külhanın bulunduğunu yazar. Anadolu’nun en eski kâgir hamamlarından sayılan Ani’deki hamamda da sıcaklığın yan duvarına bitişik su haznesi ve külhan vardır; bu yerleşim, sonraki yüzyıllarda da değişmemiştir.
Külhan dışarıdan bakıldığında hamamın en sade bölümüdür: çoğunlukla kubbesiz, arka sokağa açılan bir kapısı ve bacası olan bir kütle. Yakıt buradan taşınır, kül buradan çıkarılır. Hamamın ön cephesi ne kadar gösterişliyse arka cephesi o kadar işlevseldir.
Yakıt: odundan mazota
Ansiklopediye göre külhanlarda yüzyıllar boyunca odun yakılmış, son yıllarda sayıları çok azalan çalışır durumdaki hamamların ısıtılmasında mazot tercih edilir olmuştur. Aynı maddede ilginç bir not da yer alır: Evliya Çelebi, Diyarbekir’den söz ederken şehirdeki on bir hamamın adlarını verir ve hepsinin şehrin çöpüyle ısıtıldığını bildirir. Ansiklopedi bu bilginin doğruluk derecesinin bilinmediğini ekler; Evliya Çelebi Arap hamamlarının da böyle ısıtıldığını söyler.
Yakıtın değişmesi hamamın işleyişini de değiştirdi. Odunla ısıtılan bir hamamda külhanın sabah çok erken yakılması, gün boyu beslenmesi gerekirdi. Sıvı yakıtla ısıtmada ocağın beslenmesi daha düzenli olduğundan sıcaklığı gün boyu dengede tutmak kolaylaşır. Hamamların yakıt türünü sayfalarımızda yalnızca kaynakta yazıyorsa belirtiyoruz.
Cehennemlik: zemin altındaki sıcak boşluk
TDK “cehennemlik” sözcüğünü külhana gönderir ve modern fırın ile kazanlarda “ateşin bulunduğu en sıcak bölüm” anlamını da verir. TDV İslâm Ansiklopedisi ise sözcüğü Roma hamamlarındaki hypokaust karşılığı olarak kullanır: ısıtılan mekânın döşemesi, altında sıcak havanın dolaşabileceği bir boşluğun üstüne oturur.
Ansiklopedi Roma hamamlarının döşemesinin üst üste istiflenmiş tuğla payelerin üzerine oturduğunu, yakılan odunların sıcaklığının bu bodrumda payelerin arasında dolaşarak ılıklık ve sıcaklığı tabandan ısıttığını anlatır. Türk hamamı bu tekniği sürdürür. Göbek taşı, cehennemliğin en sıcak noktasının üstüne yerleştirildiği için hamamın en sıcak yüzeyidir; TDK tanımında da göbek taşı “alttan ısıtılan” sekidir.
Soyunmalık ise bu sistemin dışında kalır. TDV, camekânın döşemesi altında ısıtma sistemi yapılmadığını, bu yüzden içerinin sıcağına göre çok serin olduğunu yazar. Hamamdan çıkınca soyunmalıkta dinlenmenin serinletici etkisi bu tasarımın sonucudur.
Tüteklik: duvar içindeki bacalar
Cehennemlikte dolaşan sıcak gazın ve dumanın bir çıkış yolu olmalıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi erken örneklerde bile duvarların içinde dumanın dışarı çıkmasını sağlayan tüteklikler bulunduğunu anlatır. Roma hamamlarında da odunların dumanı ile buhar, duvarların içine yerleştirilen pişmiş toprak künkler yardımıyla dışarı atılırdı. TDK künkü “pişmiş toprak veya betondan yapılmış kalın su borusu” diye tanımlar; aynı malzeme hem su taşımak hem dumanı çekmek için kullanılmıştır.
Tüteklikler yalnızca dumanı atmaz; sıcak gaz duvarın içinde yükselirken duvarı da ısıtır. Böylece sıcaklık bölümü yalnız zeminden değil yanlardan da ısınır. Hamamların dış cephesinde, kubbe aralarından yükselen küçük bacalar çoğu zaman bu kanalların ağızlarıdır.
Su haznesi ve su yolu
Isıtılan yalnızca mekân değil, sudur. Külhanın yanındaki su haznesi (kazan), kurnalara giden sıcak suyu hazırlar ve depolar. TDV İslâm Ansiklopedisi Selçuklu hamamlarında kullanılan suyun künklerle dışarıdan getirildiğini, su tesisatı olmayan yerlerde ise bostan kuyularından ve hayvanlarla çevrilen su dolaplarıyla sağlandığını yazar. Bu, bir hamamın yerinin neden çoğu zaman bir su yolunun ya da kaynağın yakınında seçildiğini açıklar.
Kurnalara iki ayrı musluktan sıcak ve soğuk su gelir; yıkanan kişi kurnada ikisini karıştırarak istediği sıcaklığı bulur. Havuzun olmaması, suyun sürekli akarak yenilendiği bu düzenin bir sonucudur. Kaplıcalar ise farklıdır: orada su yerden zaten sıcak çıkar ve havuzlarda kullanılır. Ayrıntılar için hamam ve kaplıca farkı.
Isı neden bölümden bölüme değişir?
Hamamın bölümleri arasındaki sıcaklık farkı tesadüf değil, ısıtma düzeninin doğrudan sonucudur. Külhana en yakın olan sıcaklık ve halvetler, cehennemliğin en sıcak kısmının üstünde durur; ılıklık bu boşluğun daha serin ucuna oturur, soyunmalığın altında ise hiç ısıtma yoktur. Bu yüzden hamamda ilerledikçe hava ısınır, geri döndükçe serinler. Halvetlerin küçük ve kapılı yapılması da ısıyı hapsetmek içindir; TDK’nin halveti “hamamlarda çok sıcak küçük yer” diye tanımlaması bu işlevi özetler. Sıcaklığa geçişteki alçak ve dar kapı da aynı amaca hizmet eder: TDV İslâm Ansiklopedisi, sıcağın dışarı kaçmaması için bu kapının ancak bir insan boyu yüksekliğinde yapıldığını yazar. Isıtma sistemini bilmek, hamamda nerede ne kadar kalacağınızı ayarlamanıza da yardım eder: fazla ısındığınızı hissettiğinizde ılıklığa bir adım geri çekilmek yeter.
Roma mirası, Türk planı
Ansiklopedi, Roma hamamlarının İslâm ve Türk hamamlarıyla en büyük benzerliğinin ısıtma sisteminde olduğunu belirtir. Ancak aynı madde, Osmanlı-Türk hamamının mimarisinin ve plan düzeninin çok farklı olduğunu, bu hamamlarda kaplıcalar dışında içine girilen havuz ve sıcak banyo küvetleri bulunmadığını, bu yüzden Batı kaynaklarında Osmanlı hamamlarının Roma’nın devamı gibi gösterilmesinin yanıltıcı olduğunu vurgular.
| Öğe | Roma hamamındaki karşılığı | Türk hamamında |
|---|---|---|
| Külhan | Praefurnium | Arka tarafta, su haznesiyle birlikte |
| Cehennemlik | Hypocaustum | Sıcaklık ve ılıklığın altında |
| Duman kanalı | Duvar içi pişmiş toprak künkler | Tüteklik |
| Havuz | Natatio, küvetler | Yok (kaplıcalar hariç); kurna başında yıkanma |
| Terleme | Sudatorium (ayrı oda) | Göbek taşı |
Tablo TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Roma hamamı tarifinden ve Osmanlı hamamı karşılaştırmasından özetlenmiştir.
Külhancı ve bugün
Bu sistemi çalıştıran kişiye külhancı denir; TDK onu “hamam ocağını yakan kimse” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi külhancıyı tellak, meydancı ve peştamalcıyla birlikte “hamam uşakları” arasında sayar. Külhancının işi yalnızca ateşi yakmak değildir: suyun, göbek taşının ve sıcaklığın ısısını gün boyu dengede tutmak, ocağın ne zaman besleneceğine karar vermek de ona düşer. Sabah erken açılan bir hamamda ocağın saatler önce yakılması gerekir; hamamların açılış saatlerinin külhanın ısınma süresine göre belirlenmesi bu yüzdendir.
Isıtma düzenini en iyi, çalışan bir hamamda göbek taşına uzanıp mermerin altından gelen sıcaklığı hissederek anlarsınız. Kaynaklarda plan ve tarih bilgisi bulunan çalışan hamamlardan bazıları: Çemberlitaş Hamamı, Ağa Hamamı, Demirtaş Paşa Hamamı, Sokullu Mehmet Paşa Hamamı ve Naib Hamamı. Terimler için külhan, cehennemlik, tüteklik ve künk maddelerine bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Hamam hangi yakıtla ısıtılır?
TDV İslâm Ansiklopedisi, külhanlarda yüzyıllar boyunca odun yakıldığını, son yıllarda sayıları çok azalan çalışır durumdaki hamamlarda mazotun tercih edildiğini yazar. Hangi yakıtın kullanıldığı hamamdan hamama değişir.
Göbek taşı neden sıcaktır?
Altındaki boşlukta, yani cehennemlikte, külhanın sıcak gazı dolaşır. TDK göbek taşını "alttan ısıtılan geniş mermer seki" diye tanımlar.
Tüteklik nedir?
Duvarların içinde, dumanın dışarı çıkmasını sağlayan kanallardır. TDV İslâm Ansiklopedisi erken hamamlardan itibaren duvar içlerinde tüteklikler bulunduğunu anlatır.
Türk hamamının ısıtması Roma’dan mı gelir?
Ansiklopediye göre ısıtma sistemi ve uygulama tekniği Roma hamamındakine benzer, ancak Osmanlı-Türk hamamının mimarisi ve plan düzeni çok farklıdır.