Karadeniz hamamları: Trabzon’dan Bolu’ya

Karadeniz’de tarihî hamam haritası geniştir: Trabzon’da dört, Bolu’da dört çalışan hamam, Samsun, Amasya, Çorum, Safranbolu, Zonguldak ve Çankırı’da da birer tarihî hamam var. Veri setimizdeki bu hamamların en eskisi 1382 tarihli, en yenileri 19. yüzyıl yapısıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi bölgeden özellikle Trabzon, Kastamonu, Tokat, Amasya ve Mudurnu’daki hamamları mimarisiyle anar. Aşağıda Karadeniz’in çalışan hamamlarını şehir şehir dolaşıyoruz.

Trabzon: dört hamam

Trabzon Ortahisar’da veri setimizde dört çalışan hamam var:

• İskender Paşa Hamamı: 1531’de Trabzon Valisi İskender Paşa’nın yaptırdığı çifte hamam.
• Meydan Hamamı: 19. yüzyıl yapısı çifte hamam; kese hizmeti kayıtlı.
• Sekiz Direkli Hamam: 18. yüzyıl yapısı.
• Fatih Hamamı: Tek hamam olarak kayıtlı.

TDK çifte hamamı “bir bölümü kadınlara, diğer bölümü erkeklere ayrılmış olan hamam” diye tanımlar. Trabzon’da kadınlar için İskender Paşa ve Meydan hamamları bu yüzden kolay bir seçenektir; tek hamam olan Fatih Hamamı’nın kadın saatlerini gitmeden önce sorun. Veri setimizde Trabzon’daki 1883 tarihli Hasan Paşa Hamamı ise başka amaçla kullanılan bir yapı olarak görünür.

Sekiz Direkli: sütunlu sıcaklık

Trabzon’daki hamamlardan biri adını mimarisinden alır; TDV İslâm Ansiklopedisi de onu ayrıca anar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Osmanlı hamamlarında sıcaklık bölümü genellikle dört eyvanlı ya da yıldızvari planlarda düzenlenir, ancak bazı hamamlarda bu iki ana düzenin dışında farklı şekiller de görülür. Ansiklopedi, sıcaklığının ortasındaki kubbesi çepeçevre sütunlar tarafından taşınan değişik tipte ve muhtemelen çok eski olmayan bir hamamın Trabzon’un Pazarkapısı mahallesindeki Sekizdirekli Hamamı olduğunu yazar.

Veri setimizde bu hamam 18. yüzyıl yapısı olarak kayıtlıdır. Hamama giderseniz sıcaklıkta başınızı kaldırın: kubbeyi taşıyan sütunlar, Türk hamamlarında sık görülmeyen bir çözümdür. Kubbe ve ışık düzeni için kubbe, filgözü ve ışık rehberine bakabilirsiniz.

Samsun ve Amasya

Samsun’da veri setimizde bir çalışan hamam var: Vezirköprü’deki Kale Hamamı, Ayşe Hanım’ın yaptırdığı bir hamam olarak kayıtlıdır. Samsun’daki 18. yüzyıl tarihli Gelin Hamamı ise başka amaçla kullanılan bir yapıdır.

Amasya’da Merzifon’daki Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Hamamı, 1678’de Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın yaptırdığı bir hamam olarak kayıtlıdır; havuz hizmeti yazılıdır ve sayfasında saat tablosu bulunur. TDV İslâm Ansiklopedisi, Merzifon’daki 878 (1473-74) tarihli bir çifte hamamı çifte halvetli E tipi örnekleri arasında, Amasya’daki Yörgüç Paşa oğlu Mustafa Bey Hamamı’nı ise soyunmalık kubbesi 10-15 metre arasında olan erken hamamlar arasında sayar. Veri setimizde Amasya’daki 1495 tarihli Kumacık Hamamı restorasyondadır.

Çorum ve Tokat: Ali Paşa hamamları

İki komşu şehirde aynı adı taşıyan iki hamam, TDV İslâm Ansiklopedisi’nde birlikte anılır. Ansiklopediye göre hamamların duvarlarında nadiren rastlanan küçük nişler, gün ışığı olmadığında ya da yetersiz kaldığında şamdan, kandil ya da fener koymak için yapılmış olmalıdır; Tokat ve Çorum’daki Ali Paşa hamamlarında böyle yuvalar tespit edilmiştir.

Çorum’daki hamam bugün çalışır. Veri setimizde Ali Paşa Hamamı, 1573’te Erzurum Beylerbeyi Ali Paşa’nın yaptırdığı bir çifte hamam olarak kayıtlıdır; aile, kese, köpük, masaj ve kurna hizmeti yazılıdır. TDK kurnayı “hamam ve banyolarda musluk altında bulunan, içinde su biriktirilen, yuvarlak, mermer, taş veya plastik tekne” diye tanımlar.

Tokat ise Selçuklu hamamlarıyla da anılır: ansiklopediye göre Selçuklu Veziri Pervâne’nin vakfı olarak 1275’e doğru yapılan çifte hamamın kadınlar kısmı çok daha küçüktür. Bu dönemi Selçuklu hamamları rehberinde anlattık.

Safranbolu: Cinci Hamamı

Karabük’ün Safranbolu ilçesinde veri setimizde bir çalışan hamam var. Cinci Hamamı, 1645’te Mimar Kasım Ağa tarafından Cinci Hoca (Karabaşzade Hüseyin Efendi) için yapılmış bir çifte hamam olarak kayıtlıdır. Mimarının ve yaptıranının adı bilinen bu hamam, bölgenin 17. yüzyıl yapılarından biridir.

Safranbolu’ya giderseniz hamamın çifte olduğunu hatırlayın: kadınlar ve erkekler ayrı bölümlerden girer. Saatleri ve hizmetleri gitmeden önce sorun; veri setimizde bu hamam için saat tablosu ya da hizmet listesi kayıtlı değil.

Kastamonu: TDV’deki hamamlar

TDV İslâm Ansiklopedisi Kastamonu’dan birkaç hamamı mimarisiyle anar, ancak veri setimizde bugün çalışan bir hamamı yok. Ansiklopediye göre Kastamonu’daki Cemâleddin Frenkşah Hamamı, vakfiyesine göre 661 (1263) yılında caminin vakfı olarak yaptırılmıştır; vakfiyede çifte hamam olarak kayıtlıyken bugüne tek hamam olarak gelmiştir. Ansiklopedi, Kastamonu’daki Vakıf Hamamı’nın Çobanoğullarından Muzafferüddin Yavlak Arslan tarafından yaptırıldığını ve altı yarım yuvarlak nişli kubbeli bir sıcaklığa sahip olduğunu da yazar.

Veri setimizde Kastamonu’daki hamamlar şu durumdadır: Devrekani’deki İsmail Bey Hamamı restorasyonda, Tosya’daki Belediye Hamamı kapalı, Saray ve Çatalzeytin hamamları başka amaçla kullanılıyor. Ansiklopedi ayrıca Taşköprü yakınındaki Kalekapı’da 1953’te küçük bir konak hamamı harabesi bulunduğunu yazar.

Bolu: Ömer b. İbrâhim’in iki hamamı

Veri setimizdeki Karadeniz hamamlarının en eskileri Bolu’dadır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kitabeli hamamların bilinen en eski tarihlisi, Yıldırım Bayezid’in Mudurnu’daki çifte hamamıdır; kitabesine göre 1382’de yapılmış, kilit taşında mimarının adı Ömer b. İbrâhim olarak yazılmıştır. Erkekler soyunmalık kubbesi 20 metre çapındadır ve ansiklopediye göre Osmanlı mimarisinde en büyük kubbeli hamam olarak tanınır. Aynı usta Bolu’daki Orta Hamam’ı da yapmıştır.

Veri setimizde Bolu ilindeki çalışan hamamlar:

• Yıldırım Beyazıt Hamamı: Mudurnu, 1382, çifte.
• Orta Hamam: Bolu merkez, 1388, erkekler kısmı.
• Sultan Hamamı: Bolu merkez, 16. yüzyıl, kadınlar kısmı.
• Yukarı Hamam: Gerede; sauna hizmeti ve saat tablosu kayıtlı, kaynakta giriş 100 TRY (2024-05) olarak geçer.

Göynük: bir Süleyman Paşa hamamı

Bolu’nun erken hamamları yalnız Mudurnu ile sınırlı değildir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Göynük’teki erken Osmanlı eserlerinden Süleyman Paşa çifte hamamında tek kubbeli ılıklık sistemi tekrarlanır; iki kısmın sıcaklıkları da dört eyvanlı A tipindedir ve her biri üçer eyvanlı, üçer halvet hücrelidir. Ansiklopedinin görselleri arasında “Süleyman Paşa Hamamı – Göynük/Bolu” da yer alır.

Bu hamam veri setimizde yer almadığı için bugünkü durumu hakkında bir şey söyleyemiyoruz. Veri setimizde Bolu’daki 16. yüzyıl tarihli Tabaklar Hamamı ise başka amaçla kullanılan bir yapı olarak görünür.

Karadeniz’de kadınlar için

Karadeniz’de kadınların gidebileceği hamamlar da çeşitlidir. Veri setimizde Trabzon’daki İskender Paşa ve Meydan, Çorum’daki Ali Paşa, Safranbolu’daki Cinci ve Mudurnu’daki Yıldırım Beyazıt hamamları çifte hamam olarak kayıtlıdır; bu hamamlarda kadınlar bölümü ayrıdır. Bolu’daki Sultan Hamamı ise kadınlar kısmı olarak kayıtlıdır; aynı şehirdeki Orta Hamam ise erkekler kısmıdır.

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre eskiden tek hamamlar gündüz kadınlara, gece erkeklere açıktı. Bugün tek hamamlarda saatler hamama göre değişir; Gerede’deki Yukarı Hamam ve Ereğli’deki Ali Ağa Hamamı için sayfalarındaki saat tablosuna bakabilirsiniz.

Zonguldak ve Çankırı

Zonguldak’ın Ereğli ilçesindeki Ali Ağa Hamamı, veri setimizde tek hamam olarak kayıtlıdır ve sayfasında saat tablosu bulunur. Tek hamamlarda kadın ve erkek saatleri ayrı olduğu için gitmeden önce tabloya bakın ya da bugün kimin günü aracını kullanın. Zonguldak’taki Bozhane Hamamı ise restorasyondadır.

Çankırı’nın Ilgaz ilçesindeki Ilgaz Hamamı, 19. yüzyıl yapısı olarak kayıtlıdır ve hizmetleri arasında havuz yazılıdır. Çankırı’daki Karataş Hamamı başka amaçla kullanılır, Murat Hamamı ise kapalıdır.

Ordu, Sinop ve Amasra

Karadeniz’in doğu ve batı kıyılarında da hamam izleri vardır, ancak veri setimizde bunların çalışan bir örneği yok. Ordu’daki 16. yüzyıl tarihli Büyük Hamam restorasyonda, 18. yüzyıl tarihli Küçük Hamam kapalı, Ünye’deki Çarşı Hamamı ise başka amaçla kullanılan bir yapı olarak kayıtlıdır.

TDV İslâm Ansiklopedisi, Amasra’daki 16-17. yüzyıllarda yapıldığı sanılan küçük hamamı, küçük yerleşim yerlerinin mütevazı çarşı hamamlarına güzel bir örnek olarak anar: bütün iç mekânları 7-8 metrelik bir kareye sığdırılmıştır, sıcaklığın üç duvarında Bizans başlıklarından oyulmuş kurnalar vardır ve halvet hücresi yoktur. Ansiklopedi, Sinop’ta 1266 tarihli Durağan Han’ın yakınında da bir hamam bulunduğunu yazar.

Karadeniz’de hamam gezisi

Karadeniz’deki hamamlar birbirinden uzak şehirlere dağılmıştır; bu yüzden gezi planı şehir bazında yapılmalıdır. Birkaç genel öneri:

1. Trabzon’da dört hamam aynı ilçede kayıtlıdır; bir günde birkaçını görebilirsiniz.
2. Bolu’da Mudurnu’daki Yıldırım Beyazıt Hamamı’nı mutlaka planınıza ekleyin; TDV İslâm Ansiklopedisi onu erken dönem tesisleri içinde hamam mimarisi bakımından en ilgi çekici yapı olarak anar.
3. Saat tablosu olan Merzifon, Gerede ve Ereğli hamamları dışında gitmeden önce arayın.
4. Kapalı ya da restorasyondaki yapılara izinsiz girmeyin.

Erken dönem hamamların mimarisini erken Osmanlı hamamları rehberinde ayrıntılı anlattık.