Anadolu hamamları: Kapadokya’dan Mardin’e

Anadolu’nun iç ve güney şehirlerinde tarihî hamamların bir kısmı Selçuklu dönemine kadar uzanır: veri setimizde Mardin’deki Emir Hamamı 12. yüzyıl, Avanos’taki Alaaddin Hamamı 1202 tarihli olarak kayıtlıdır. Kayseri, Nevşehir, Gaziantep ve Antalya’da da çalışan tarihî hamamlar var. TDV İslâm Ansiklopedisi ise Anadolu’dan özellikle Kayseri, Konya ve Mardin’deki Selçuklu hamamlarını mimarisiyle anar. Aşağıda bugün gidebileceğiniz hamamları ve ansiklopedinin anlattığı yapıları şehir şehir ele alıyoruz.

Selçuklu mirası

Anadolu hamamlarını anlamak için Selçuklu dönemine bakmak gerekir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Selçukluların Anadolu topraklarına yerleşmesiyle her tarafta hamamlar yapılmaya başlanmış, bu hamamlarda sıcaklık bölümünde genellikle dört eyvanlı ve köşeleri halvet hücreli, Türk yapı sanatında çok eskiden beri kullanılan bir plan uygulanmıştır. TDK halveti “hamamlarda çok sıcak küçük yer” diye tanımlar.

Ansiklopedi, Türklerin hamama verdiği önemin konakladıkları yerlerde çadır hamamları kurmalarından anlaşıldığını ve Sultan I. Alâeddin Keykubad’ın “hamâm-ı seferî” denen bir çadır hamamıyla seferlere çıktığını da yazar. Dönemin hamamlarını Selçuklu hamamları rehberinde ayrıntılı anlattık.

Kapadokya: Avanos ve Ürgüp

Nevşehir’de veri setimizde iki çalışan hamam var ve ikisinin de sayfasında saat tablosu bulunur:

• Alaaddin Hamamı: Avanos’ta, 1202 tarihli bir çifte hamam; sauna, buhar, kese, köpük ve özel halvet hizmeti kayıtlı. Kaynakta 50 dakikalık kese-köpük paketi için 60 EUR (2026) fiyat örneği yer alır.
• Ürgüp Hamamı: Ürgüp’te, 1726 tarihli; buhar, kese, köpük ve özel halvet hizmeti kayıtlı. Aynı paket için 60 EUR (2026) fiyat örneği vardır.

Nevşehir’in hamam tarihiyle ilgili bir edebî bilgi de ansiklopedide yer alır: TDV’ye göre hamamların yapımına tarih düşürmek için yazılan şiirlere bir örnek, Nedîm’in Sadrazam İbrâhim Paşa’nın Nevşehir’deki hamamı için yazdığı şiirdir.

Kayseri: Ali Saib Paşa ve Selçuklu hamamları

Kayseri’de veri setimizde bir çalışan hamam var: Talas’taki Ali Saib Paşa Hamamı, 1889’da Ali Saip Paşa’nın yaptırdığı bir hamamdır; erkekler bölümü olarak kayıtlıdır, sauna, masaj ve kese hizmeti yazılıdır ve sayfasında saat tablosu bulunur.

Kayseri, TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Selçuklu hamamları anlatımında önemli bir yer tutar. Ansiklopediye göre Anadolu’nun en eski hamamlarından Kölük Hamamı, yakınındaki cami ve medreseye vakıf olarak 12. yüzyılın son yarısında yapılmış olmalıdır. Gevher Nesibe Hatun için 1206’da yapılan hastanenin vakfından olan Sultan Hamamı ise çok harap durumdadır. Hunat Hatun Camii yanındaki hamamda 1969’daki araştırmada haç ve sekiz uçlu yıldız biçimli, kanatlı melek, kuş ve yazı motifli Selçuklu çinileri bulunmuştur.

Konya: Sâhib Ata ve Meram

TDV İslâm Ansiklopedisi Konya’dan önemli Selçuklu ve Beylikler dönemi hamamlarını anar, ancak veri setimizde bugün çalışan bir Konya hamamı yok. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Sâhib Ata Külliyesi’nin vakfı olarak 1258-1279 yılları arasında yapılan çifte hamamda iki kısım eşit ölçülerde yan yanadır ve ayrı sokaklara açılan girişleri vardır. TDK çifte hamamı “bir bölümü kadınlara, diğer bölümü erkeklere ayrılmış olan hamam” diye tanımlar. Yapı sonradan bozulmuş, 1960-1962’de büyük ölçüde tamir edilerek aslına döndürülmüştür.

Ansiklopediye göre Konya Meram’da Karamanoğulları döneminde 827’de (1424) yapılan çifte hamamda sıcaklık dört eyvanlı olarak ve yalnızca iki halvet hücresiyle inşa edilmiştir. Meram Hamamı’nın giriş kemerinin üstünde daha eski bir dönemden işlenmiş bir devşirme levha bulunur. Konya Karapınar’da Mimar Sinan’ın yaptığı Sultan Selim Külliyesi’ne ait Vâlide Hamamı ise çifte halvetli E tipinin örnekleri arasındadır.

Konya’da bugünkü durum

Veri setimizde Konya’daki üç tarihî hamam şu durumdadır: 1424 tarihli Hasbey Hamamı restorasyonda, 1884 tarihli Sille Ak Hamam ile 16. yüzyıl tarihli Sultan Selim (II) Hamamı başka amaçla kullanılıyor. Bu yapılar için “çalışıyor” demiyoruz.

Konya ilinde, Beyşehir’de de önemli bir hamam kalıntısı vardır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre 12-13. yüzyıllardan kaldığı tespit edilen hamamların sonuncusu, Eşrefoğlu Süleyman Bey’in 1297 civarında cami ile birlikte yaptırdığı hamamdır; camideki taşa işlenmiş vakfiyede “hamâm-ı kebîr” diye anılır. Hamamların korunması konusunu hamam restorasyonu rehberinde ele aldık.

Mardin: Emir Hamamı ve Savurkapısı

Veri setimizdeki en eski tarihli çalışan hamamlardan biri güneydoğuda, Mardin’dedir. Veri setimizde Emir Hamamı, 12. yüzyıl yapısı ve Emir Necmeddin İlgazi’nin kardeşi Emineddin tarafından yaptırılmış olarak kayıtlıdır.

TDV İslâm Ansiklopedisi Mardin’den bir başka hamamı ayrıntılı anlatır: Artuklu dönemine ait Savurkapısı (Radviyye) Hamamı, 1176-1185 yıllarında yapılan Sitti Radviyye Medresesi’nin vakfıdır ve Radviyye Hatun tarafından yaptırılmıştır. Ansiklopediye göre burada bir ucu yarım yuvarlak uzun mekân Suriye, Memlük, hatta bazı Roma hamamlarını hatırlatır; sıcaklık ise Türk geleneğine uygun olarak dört eyvanlı ve köşe hücrelidir. Batman’daki 13. yüzyıl tarihli Artuklu Hamamı veri setimizde başka amaçla kullanılan bir yapı olarak görünür.

Gaziantep: Naib Hamamı

Gaziantep’te veri setimizde bir çalışan hamam var. Şahinbey’deki Naib Hamamı, 16. yüzyıl yapısı olarak kayıtlıdır; kese, masaj, sauna ve kafe hizmeti yazılıdır ve sayfasında saat tablosu bulunur. Kaynakta 2025 Mayıs tarihli olarak giriş 400 TRY, kese 200 TRY fiyat örnekleri yer alır.

Gaziantep’in hamam tarihi çok eskiye uzanır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Gaziantep’in İslahiye ilçesi yakınındaki Zincirlihöyük’te yapılan kazılarda, milattan önce 1200 yıllarına doğru büyük Hitit Devleti yıkıldıktan sonra kurulan Geç Hitit devletlerinden birinin döneminde yapılmış bir hamam kalıntısı bulunmuştur. Veri setimizde Gaziantep’teki 1577 tarihli Büyük Paşa Hamamı başka amaçla kullanılan bir yapıdır.

Antalya: Sefa Hamamı ve Alara

Antalya’da veri setimizde bir çalışan hamam var: Muratpaşa’daki Sefa Hamamı; özel halvet, kese, köpük ve masaj hizmeti kayıtlıdır ve sayfasında saat tablosu bulunur. Kaynakta 2026 tarihli, 60 dakikalık hamam, peeling ve köpük masajı paketi için 3200 TRY fiyat örneği yer alır. Antalya’daki 16. yüzyıl tarihli Pazar Hamamı ise başka amaçla kullanılan bir yapıdır.

TDV İslâm Ansiklopedisi, Antalya çevresinden iki Selçuklu hamamını anar. Alanya ile Antalya arasındaki Alara Kalesi’nin tepesindeki Selçuklu kasrının küçük hamamında renkli kalem işi nakışlar ve fresko tekniğinde bitki, hayvan ve insan resimlerinin izleri görülür. Alanya İçkale’deki çok harap hamamın sıcaklığı ise çepeçevre nişli sekizgen biçimiyle İlkçağ ve Suriye geleneğine bağlanır. Ansiklopedi ayrıca Side’de Agora Hamamı’nın 1960’lara doğru restore edilerek müzeye dönüştürüldüğünü yazar.

Kervansaray hamamları

Anadolu’nun yolları üzerinde de hamamlar vardı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre I. Alâeddin Keykubad’ın Kayseri-Sivas yolu üzerinde yaptırdığı Sultan Hanı’nın avlulu bölümünün köşesinde küçük bir özel hamam, Kayseri-Malatya yolundaki Karatay Hanı’nda da taş kubbe örgüsü zengin bir hamam bulunur. Ansiklopedi, Niğde’deki Ağzıkara Han (1243), Afyonkarahisar’daki İshaklı (1249) ve Denizli’deki Akhan (1252) gibi kervansarayların da hamamları olduğunu yazar.

Ankara: Roma’dan Karaca Bey’e

Ankara’nın hamam tarihi de uzun bir geçmişe sahiptir, ancak veri setimizde Ankara’da çalışan bir tarihî hamam kayıtlı değildir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Ankara’nın Çankırıkapı semtinde, Bizans dönemi içlerine kadar uzunca süre kullanıldığı tahmin edilen büyük bir Roma hamamının kalıntıları bulunmuştur.

Türk döneminden ise Karaca Bey Hamamı öne çıkar. Ansiklopediye göre iç mimaride güzelliği artırmak için kubbe geçişlerinde bulunan göz okşayıcı çözümlere Ankara’daki Karaca Bey ve Mudurnu’daki Beyazıt hamamları örnek gösterilebilir; Karaca Bey Hamamı’nın kadınlar kısmı ise çifte halvetli E tipinin örnekleri arasındadır.

Rüstem Paşa’nın Anadolu hamamları

Anadolu’nun birçok şehrinde aynı vakfın hamamları vardı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Sadrazam Rüstem Paşa, İstanbul’da hiç hamamı olmamasına karşılık Anadolu ve Rumeli’de otuz iki hamamın kurucusudur. Ansiklopedinin listesinde Ankara, Beypazarı, Bolvadin, Erciş, Erzincan, Erzurum, Kütahya, Malatya ve Van da yer alır.

Bu hamamlar veri setimizde yer almadığı için bugünkü durumları hakkında bir şey söyleyemiyoruz. Veri setimizde Kütahya’daki Küçük ve Saray hamamları başka amaçla kullanılan yapılar olarak görünür; bunların Rüstem Paşa’yla bir ilgisi olup olmadığını kaynağımız belirtmez.

Kapanan Anadolu hamamları

Veri setimizde Anadolu’nun farklı şehirlerinde artık hamam olarak çalışmayan pek çok yapı kayıtlıdır: Aksaray’daki II. Kılıçarslan, Malatya’daki Tarihi Tahtalı, Yozgat’taki Kral Kızı, Kilis’teki Eski Hamam, Mersin’deki Hadra ve Afyonkarahisar’daki Millet hamamları başka amaçla kullanılıyor; Niğde’deki 1853 tarihli Fertek Hamamı restorasyonda, Sivas’taki Aşağı Hamam kapalı. Bu yapılar için “çalışıyor” demiyoruz.

Anadolu’da hamam gezisi

Anadolu’daki hamamlar birbirinden uzak şehirlere dağılmıştır. Birkaç genel öneri:

1. Saat tablosu olan Alaaddin, Ürgüp, Ali Saib Paşa, Naib ve Sefa hamamlarının sayfalarına gitmeden önce bakın.
2. Kadınlar için çifte hamam olarak kayıtlı Alaaddin Hamamı’nı tercih edebilirsiniz; Ali Saib Paşa Hamamı erkekler bölümüdür.
3. Kapadokya ve Antalya’daki hamamların paketlerinde süreyi ve içeriği önceden sorun.
4. Kapalı ya da restorasyondaki yapılara izinsiz girmeyin.

Hamamların vakıf düzenini vakıf hamamları rehberinde anlattık.