Hamam restorasyonu: çarşı mı, hamam mı?

Bir tarihî hamamı korumanın en iyi yolu, onu hamam olarak çalışır tutmaktır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin hamamların yakın dönemdeki durumunu anlatan bölümü, hamamların neden yok olduğunu ve onları kurtarmak için yapılan dönüşümlerin nasıl sonuçlandığını ayrıntılı biçimde anlatır: çarşıya dönüştürülen hamamlar, beton binaların arasına sıkıştırılanlar, kurna ve mermerleri sökülüp harabeye dönenler. Aşağıda bu tarihi, iyi ve kötü örnekleriyle, bugün restorasyonda olan hamamlarla birlikte ele alıyoruz.

Hamamlar neden boşaldı?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre modern hayatta umumi hamamlara eskisi kadar rağbet edilmemesi üzerine bunlar hızla tahrip edilerek arsalarına inşaat yapılmasına girişilmiştir. Ansiklopedi, umumi hamamların ihmal edilmesinde sosyal hayatın değişmesinin, erkekler için olduğu kadar kadınlar için de günlük hayatta hamamın eski önemini kaybetmesinin büyük payı olduğunu yazar.

Bir de ekonomik sebep vardır. Ansiklopediye göre hamamın, gittikçe yükselen yakıt ve su masraflarına karşılık kârlı bir işletme olmaktan çıkması da kapanmalarına yol açmıştır. Hamamlar gelir getirdikleri sürece kullanılmış, gelirleri azaldıkça ortadan kaldırılmıştır. Bu düzeni vakıf hamamları rehberinde ayrıca anlattık.

Deprem, arsa ve “imar”

Hamamları yok eden yalnızca ihmal değildi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre İstanbul’da büyük tahribat yapan depremlerin sonuncusu olan 10 Temmuz 1894 depreminde şehrin çeşitli yerlerinde yirmi kadar hamam az ya da çok zarar görmüştür. Ansiklopedi, hamamların bulundukları yerlerin şehrin önemli merkezleri arasına girmesinin ve buralara yapılacak yeni binaların yüksek değer taşımasının da yıkımda payı olduğunu belirtir.

Ansiklopedi ayrıca pek çok hamamın, yöneticiler eliyle “imar” adı verilen yıkımlarda, mimari ve tarihî değeri araştırılmadan yok edildiğini yazar. Bunun en acı örneği Aksaray’daki Murad Paşa Hamamı’dır: 15. yüzyıl eseri bu çifte hamam 1956’da yıktırılırken üzüntüsünü bildirenlere bir belediye görevlisinin söylediği “Murad Paşa Hamamı’nı arayanlar sahil yoluna gitsinler, enkazını oraya yaydım” sözü, ansiklopedinin deyişiyle bu “kadir bilmez düşünüşü” açığa koyar.

Soyunmalık bahanesi

Hamam yıkımlarında sık kullanılan bir gerekçe vardı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre hamamların çoğunda büyük kubbeli bir mekân olan ve “camekân” denen soyunma yerleri kâgir yapılmakla birlikte, birçok durumda ahşaptan da yapıldığından sık sık onarım ve değişiklik görmüştür. Eski hamamlar yıkılmak istendiğinde, camekânın özgün hâlini kaybetmiş olması yıkım gerekçesi olarak gösterilmiştir. TDK camekânı “hamamlarda soyunulan camlı yer” diye tanımlar.

Ansiklopedi bu gerekçeye açıkça karşı çıkar. Osmanlı hamamlarının asıl mimari özellikleri ve değişik örnekleri camekânda değil, çifte hamamların iki kısmının birbirine bağlanışında ve özellikle sıcaklıkta ortaya çıktığı için, camekânın özgünlüğünü kaybetmesi yüzünden hamamın yıktırılması “bir bahaneden ibaret” kalmaktadır. Hamamın bölümlerini hamamın bölümleri rehberinde anlattık.

Kurtarmak için çarşı yapmak

Bazı hamamlar yıkılmak yerine başka bir işleve kavuşturuldu. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre hiç değilse binalarının kurtarılması düşüncesiyle tarihî ve mimari değeri yüksek bazı hamamların çarşı hâline getirilmesi önceleri olumlu karşılanmıştır. Bursa’daki Orhan Gazi Hamamı bu yoldaki ilk denemelerden biridir. Veri setimizde Orhan Hamamı 1339 tarihli ve başka amaçla kullanılan bir yapı olarak kayıtlıdır.

Ancak sonuçlar her zaman iyi olmadı. Ansiklopediye göre Üsküdar’daki Mimar Sinan yapısı Büyük Hamam (Atik Vâlide, Nurbânû Sultan), başta zararsız görünen bu değişikliğin üzerinden otuz yıl geçince tanınmaz hâle gelmiştir. Bu hamamın soyunmalıkları cadde genişletilirken yola gitmiş, kalan kısmı da büyük değişikliklerle çarşıya dönüştürülmüştür. Veri setimizde ise Üsküdar’daki Atik Valide Sultan Hamamı, 1577 tarihli, Nurbanu Valide Sultan için Mimar Sinan’ın yaptığı yapı olarak bugün çalışan hamamlar arasında kayıtlıdır; ansiklopedinin anlattığı durum, maddenin 1997’de basıldığı döneme aittir.

Tahtakale ve Sinan Paşa

İstanbul’da çarşıya dönüştürülen başka hamamlar da var. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Fâtih döneminde yapılan Eminönü’ndeki Tahtakale Hamamı önce buzhane yapılmış, sonra büyük çapta yenilenerek çarşıya dönüştürülmüştür. Ansiklopedi, bu dönüşümde eski kimliğine hiç uymayan değişikliklerle karşılaşıldığını, ancak bu sayede tarihî eserin ömrünün bir süre uzatıldığını yazar.

Sirkeci’deki Sinan Paşa (Hoca Paşa) Hamamı da ansiklopediye göre bazı değişikliklerle çarşı hâline getirilmiştir. Bu örnekler bir ikilem ortaya koyar: çarşı olarak yaşamak, yıkılmaktan iyidir; ama hamam olarak yaşamak her ikisinden de iyidir. Dönüşüm yapıyı ayakta tutar, ancak onu hamam yapan kurnaları, göbek taşını ve ısıtma sistemini çoğu zaman ortadan kaldırır.

Beton binalarla sarılanlar

Bazı hamamlar yıkılmadı ama tanınmaz hâle geldi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Samatya’daki Mimar Sinan eseri Kapıağası Yâkub Ağa Hamamı, önüne ve arkasına yapıştırılan modern beton binalarla tanınmaz bir hâle sokulmuştur. Beyoğlu’ndaki Bahçeli Hamam’ın yalnızca tek kubbeli mekânı bir banka binasının içinde bırakılarak “güya” korunmuştur; aynı durum Cağaloğlu’ndaki Nevşehirli İbrâhim Paşa (Acımusluk) Hamamı için de geçerlidir.

Ansiklopedi, Bahçeli Hamam’ın yıktırılması için yapıyı mülk edinmiş bir kişinin Danıştay kararına rağmen gösterdiği çabayı da “ibret verici bir tahrip örneği” olarak anar. Veri setimizde İstanbul’daki Bahçeli Hamam 17. yüzyıl tarihli ve başka amaçla kullanılan bir yapı olarak kayıtlıdır.

Parça parça yok olmak

Bazı hamamlar ise yavaş yavaş kayboldu. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bazı hamamlar kullanılmaz duruma getirildikten sonra parça parça yıkılıp yok edilmiştir; Süleymaniye semtinde Ayşe Hatun’un yaptırdığı hamam buna örnektir. Başta İstanbul olmak üzere Osmanlı sınırlarındaki hamamlardan pek çoğu ya yıkılıp ortadan kaldırılmış ya da kurna ve mermerleri soyulduktan sonra şekilsiz bir yığın hâlinde bırakılmıştır.

Tek tek parçalar da kayboldu. Ansiklopediye göre Kırklareli’ndeki Pınarhisar Hamamı’nın kadınlar kısmındaki, son derece güzel olduğu söylenen gelin kurnası 1960’lara doğru yerinden sökülüp atılmıştır. Beyazıt Hamamı’nda 18. yüzyılda yapıldığı ya da yenilendiği anlaşılan zengin bezemeli barok şadırvan da 1950’li yıllara kadar yerindeyken sonra ortadan kaybolmuştur.

Onarımın riskleri

Restorasyon da iz silebilir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Topkapı Sarayı’ndaki Mimar Sinan yapısı Hünkâr Hamamı’nda son yıllarda kazınan sıvanın altında eski zengin süsleme kalıntıları bulunmuş, ancak bu işler yapılırken daha geç dönemlere ait birkaç kat değişik üslupta kalem işi nakış da kaybolmuştur. Üsküp’teki Dâvud Paşa Hamamı ise 1948-1949’daki bir restorasyondan sonra göbek taşları ve kurnaları kaldırılarak resim galerisine dönüştürülmüştür.

Bazı onarımlar ise yapıyı aslına yaklaştırmıştır. Ansiklopediye göre Konya’daki Sâhib Ata çifte hamamı, sonradan oldukça bozulmuşken 1960-1962 yıllarında büyük ölçüde tamir edilerek aslî şekline döndürülmüştür. Edirne’deki Sokullu Mehmed Paşa Hamamı’nın revaklı ve kemerli girişinin ise 1913 yangınından sonraki restorasyonda bugünkü şeklini aldığı kaydedilir.

Yurt dışında yeni işlevler

Aynı süreç Osmanlı’nın eski topraklarında da yaşandı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Bulgaristan’ın Karadeniz kıyısındaki Misivri’de (Nessebar) küçük bir hamam restorasyondan sonra kahvehaneye, eski Yugoslavya’da tarihî bir hamam da diskoteğe dönüştürülmüştür. Arnavutluk’taki İlbasan çarşı hamamı ise 1973-1975 yıllarında restore edilmiştir.

Bugün restorasyondaki hamamlar

Veri setimizde restorasyonda olarak kayıtlı birçok tarihî hamam var. Bu yapılar için “çalışıyor” demiyoruz; durumlarını sayfalarında kaynağıyla görebilirsiniz:

• Mahmutpaşa Hamamı, İstanbul, 1466. TDV’ye göre İstanbul’da kitabeli en eski hamam.
• Gazi Mihal Hamamı, Edirne, 1422. TDV’ye göre zengin mukarnaslı ve E tipi örnekleri arasında.
• Çoban Mustafa Paşa Hamamı, Kocaeli, 1523. TDV, Gebze’deki Çoban Mustafa Paşa Külliyesi’nin çifte hamamının İznik’teki Büyük Hamam’a benzediğini yazar.
• Sokullu Mehmet Paşa Hamamı, Kırklareli, 1569.
• Hasbey Hamamı, Konya, 1424.
• Fertek Hamamı, Niğde, 1853.

Bu hamamlar yeniden hamam olarak açılırsa sayfaları güncellenecektir. Restorasyon, bir hamamın çalışır hâle dönmesi için bir fırsattır.

Ziyaretçi olarak ne yapabilirsiniz?

Tarihî bir hamamın korunmasına ziyaretçi olarak da katkı verebilirsiniz. Birkaç genel öneri:

1. Çalışan tarihî hamamları tercih edin; bir hamamın ayakta kalmasının en sağlam güvencesi müşterisidir.
2. İçeride mermer kurnalara, göbek taşına ve süslemelere zarar verecek davranışlardan kaçının; kurnanın kenarına oturmayın, üzerine eşya koymayın.
3. Restorasyondaki ya da kapalı bir hamama izinsiz girmeyin; iskele ve yapı alanları tehlikeli olabilir.
4. Fotoğraf çekmeden önce görevliye sorun; dış cephe ve kapı mimarisi çoğu zaman rahatça fotoğraflanabilir.
5. Bir hamamın durumunu merak ediyorsanız sitemizdeki sayfasına ve yerel kurumlara başvurun.

Çalışır kalmanın önemi

TDV İslâm Ansiklopedisi’nin anlattığı örneklerin ortak dersi açıktır: çarşıya, galeriye ya da kahvehaneye dönüşen hamam binası ayakta kalsa da, kurnaları, göbek taşı ve külhanı sökülünce hamam olmaktan çıkar. Bir hamamı yaşatmanın en güvenli yolu, onu kullanmaktır. Mudurnu’daki Yıldırım Beyazıt Hamamı (1382) ya da İstanbul’daki Çemberlitaş Hamamı (1584) gibi yüzyıllardır çalışan hamamlara gitmek, bu mirasın sürmesine doğrudan katkıdır. Kitabe ve tarih bilgileri için hamam kitabeleri rehberine bakabilirsiniz.