Hamam bohçası: peştamal, tas ve nalının hikâyesi

Hamam bohçası, hamama giderken peştamal, havlu, hamam tası, nalın ve kesenin sarılıp taşındığı kumaştır. TDK bohçayı “içine çamaşır, elbise vb. koyup sarılan dört köşe kumaş” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kadınların peştamal, havlu takımı, hamam tası ve hamam nalınlarından oluşan eşyaları “hamam bohçası” içinde saklanırdı ve bu takımın parçaları çoğu zaman sanat değeri taşırdı. Aşağıda bohçanın içindeki her eşyayı tek tek anlatıyor, sonra bugünün hamam çantasına geçiyoruz.

Bohça: dört köşe kumaş

TDK’nin tanımı basittir: içine çamaşır, elbise ve benzeri şeyler konup sarılan dört köşe kumaş. Hamam bohçası, bu kumaşın hamama giderken kullanılan özel biçimidir. İçine hamam takımı konup sarılırdı.

TDV İslâm Ansiklopedisi, hamam takımı içinde yer alan bohçaların da sanat değeri taşıdığını yazar. Yani bohça yalnızca bir taşıma aracı değil, kendisi de özenle hazırlanmış bir eşyaydı. Ansiklopedinin kültür bölümünün kaynakçasında, Harput’ta evlenme ve düğün âdetleri üzerine bir dizi yazının “Nişan Bohçası, Gelin Elbisesi, Kına Hamamı” başlıklı bölümü de yer alır; bohça, düğün hazırlıklarının da bir parçasıydı. Terimin kısa tanımı için sözlükteki hamam bohçası maddesine bakabilirsiniz.

Kadınların bohçası

Hamam bohçası özellikle kadın hamam kültürüyle anılır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre orta hâlli aile hanımlarının en önemli eğlence yerleri hamamlardı ve bu durum özellikle kadın hamamları için bir “hamam kültürü”nün oluşmasına sebep olmuştu. Kadınlar hamama yalnızca yıkanmak için değil, sohbet etmek, yemek yemek ve eğlenmek için de giderdi; ansiklopediye göre hamama çeşitli yiyecekler götürülür, öğleyin göbek taşının üzerinde yenirdi.

Bu kültürün en görünür eşyası bohçaydı. Ansiklopedi, kadınların peştamal, havlu takımı, hamam tası ve hamam nalınlarından oluşan eşyalarının hamam bohçası içinde saklandığını açıkça yazar. Kadın hamam kültürünün genişçe anlatımı Osmanlı hamam kültürü rehberindedir.

Peştamal: bohçanın ilk eşyası

TDV’nin kadınların bohçası için saydığı ilk eşya peştamaldır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin fıkıh bölümüne göre âlimlerin çoğunluğu, göbekle diz arasını örtmek şartıyla hamama girmeyi uygun bulmuştur; aynı bölümde aktarılan bir rivayette peştamal kullanmak şartıyla erkeklere hamama gitme izni verildiği anlatılır. Peştamal bu yüzden hamamın vazgeçilmezidir.

Peştamalın bir meslek geleneği de vardır. Ansiklopedinin aktardığına göre Evliya Çelebi, hamamcıların, tellakların ve natırların pîrlerini sayarken peştamallarını Hz. Ali’nin huzurunda Selmân-ı Pâk’in bağladığını kaydeder. Erkek hamamlarında “peştamalcı” adıyla anılan bir hizmetli bulunur, çamaşırcılar da müşterilerin peştamallarını yıkayıp kuruturdu. Peştamalın nasıl bağlandığını hamamda ne giyilir rehberinde anlattık.

Havlu takımı ve tülbent

Ansiklopedinin saydığı ikinci eşya havlu takımıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre hamamda müşterilerin kurulandıkları havlular, “destimâl” denen büyük mendiller ve peştamallar çamaşırcılar tarafından yıkanır, ortasına mangal konulan tahta bir çatıya, yani “kafes”e asılarak kurutulurdu. Ansiklopedi, hamam takımı içindeki havluların ve tülbentlerin de sanat değeri taşıdığını belirtir.

Tülbent ince ve hafif bir örtü kumaşıdır; ansiklopedi onu havlularla birlikte hamam takımının parçaları arasında sayar. Bugün birçok hamam havluyu kendisi verir; yine de saç ya da yüz için ince bir havlu ya da tülbent götürmek, eski bohçanın bu parçasını yaşatmanın pratik bir yoludur.

Hamam tası

Bohçadaki bir başka temel eşya hamam tasıydı. TDK hamam tasını “banyo ve hamamlarda çeşmeden veya kurnadan su alıp dökünmeye yarayan yayvan kap” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre kaplıcalar dışında Türk hamamlarında havuz yoktur; kurna başında su dökünerek yıkanılır. Bu yüzden tas, hamamda yıkanmanın asıl aracıdır.

Ansiklopedi, hamam takımı içindeki hamam taslarının da sanat değeri taşıdığını yazar. Kişinin kendi tasını bohçasında getirmesi, kurna başında kendi eşyasıyla yıkanması demekti. Bugün tas çoğu hamamda kurnaların başında hazır bulunur. Kurnanın hizmet olarak ayrıca yazıldığı hamamlardan biri Çorum’daki Ali Paşa Hamamı’dır: veri setimizde 1573 tarihli bir çifte hamam olarak kayıtlıdır.

Nalın: sanat eseri bir ayakkabı

Bohçanın en süslü parçalarından biri nalındı. TDK nalını takunyaya yönlendirir ve takunyayı “genellikle hamam vb. ıslak tabanlı yerlerde kullanılan, yüksek ökçeli, ağaçtan yapılmış bir tür ayak giysisi; nalın” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bir sanat eseri niteliğinde olan nalınların malzemesi ceviz, şimşir, abanoz ve sandal ağacıydı; sedef ve kaplumbağa kabuğuyla süslenirlerdi.

Nalın, şiire bile girmiştir. Ansiklopediye göre klasik Türk şiirinde hamamı konu alan “hammâmiyye”lerde, sevilen güzelin hamama gelişinden itibaren camekâna alınması, soyunması, murassa, yani süslü nalınlarını giyip sıcaklığa girmesi ve yıkanması tasvir edilir. Ansiklopedi bu yüzden hammâmiyyeleri Osmanlı hamamları için birer belge sayar. Nalının bugünkü kullanımı için sözlükteki nalın maddesine bakabilirsiniz.

Fildişi tarak ve kese

Bohçanın küçük ama değerli parçaları tarak ve keseydi. TDV İslâm Ansiklopedisi, hamam takımı içinde fildişi tarakların ve keselerin de sanat değeri taşıdığını yazar. Fildişi tarak, bohçanın ne kadar özenle hazırlandığının göstergesiydi.

TDK keseyi “yıkanırken kir çıkartmak için ele geçirilen, vücudu ovmaya yarayan, bürümcükten yapılmış, cep biçiminde bez” diye tanımlar; bürümcüğü ise “ham ipekten dokunmuş ince kumaş” olarak açıklar. Ham ipekten dokunmuş bir kese, bohçanın içinde özenle saklanan bir eşyaydı. Kesenin nasıl kullanıldığını kese nedir rehberinde anlattık.

Eşya	Kaynaktaki bilgi
Bohça	Dört köşe kumaş (TDK); sanat değeri taşır (TDV)
Peştamal	Kadınların bohçasında (TDV)
Havlu takımı, tülbent	Sanat değeri taşır (TDV)
Hamam tası	Kurnadan su alıp dökünmeye yarar (TDK)
Nalın	Ceviz, şimşir, abanoz, sandal ağacı; sedef ve kaplumbağa kabuğu (TDV)
Fildişi tarak	Sanat değeri taşır (TDV)
Kese	Bürümcükten, cep biçiminde bez (TDK)

Neden bohçayla hamama gidilirdi?

Bohçanın bu kadar önemli olmasının basit bir sebebi vardı: evde yıkanacak yer yoktu. TDK gusülhaneyi “eski evlerde, içinde yıkanılabilir biçimde yapılmış, zemini çinko kaplı küçük odacık” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre evlerde genellikle gusülhanelerden başka yıkanılacak bir yer olmadığından yıkanmak için çarşı hamamlarına gidilirdi. Hamam takımı da evden hamama bohçayla taşınırdı.

Büyük konaklarda durum farklıydı. Ansiklopediye göre büyük konaklarda, âyan saraylarında ve varlıklı kişilerin evlerinin yanında küçük özel hamamlar yapılmıştı. Yüksek tabakadan ailelerde lohusanın konaktaki hamamda yıkandığını da ansiklopedi ayrıca belirtir. Bohçayla mahalle hamamına gitmek, çoğunlukla çarşı hamamını kullanan ailelerin âdetiydi.

Bohça ve hamam âdâbı

Kişinin kendi eşyasıyla hamama gitmesi, hamam âdâbıyla da uyumludur. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin fıkıh bölümünde sayılan hamam âdâbı arasında avret yerini başkalarının bakışından korumak, suyu israf etmemek ve yıkanma yerlerinin temiz kalmasına özen göstermek yer alır. Kendi peştamalı, kendi tası ve kendi kesesiyle gelen biri bu kurallara kolayca uyabilirdi.

Bugün de kişisel eşya hijyen açısından önemlidir: kese ve havlu paylaşılmaz, kurnaya hiçbir şey sokulmaz. Bu konudaki önerileri hamamda hijyen rehberinde topladık.

Gelin hamamında bohça

Bohçanın en özel günü gelin hamamıydı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre evlenecek kızlar düğünden iki gün önce, genellikle salı günü gelin hamamına götürülür; kız ve oğlan tarafı, akraba ve eş dost davet edilirdi. Hamamda şerbetler içilir, çalgılar çalınır, mâniler söylenerek kına yakılır, gelinin başına bozuk para serpilirdi.

Kaynağımız gelin hamamı için bohçaya özel olarak neler konduğunu yazmaz; ancak kaynakçadaki “Nişan Bohçası, Gelin Elbisesi, Kına Hamamı” başlığı, bohça ile düğün hazırlıklarının birlikte anıldığını gösterir. Veri setimizde gelin hamamı hizmeti kayıtlı hamamlar arasında Cağaloğlu Hamamı, Haseki Hamamı ve Çeşme Hamamı vardır. Gelin hamamını gelin hamamı geleneği rehberinde anlattık.

Bugün hamamlar ne veriyor?

Eski bohçanın yükünü bugün çoğunlukla hamamlar taşır. Veri setimizde bazı hamamların hizmetleri arasında havlu ve peştamal ayrıca yazılıdır:

• Çemberlitaş Hamamı: Kaynağa göre 1584’te Mimar Sinan’ın Nurbanu Sultan için yaptığı çifte hamam; kese, köpük, masaj, havlu ve peştamal hizmeti kayıtlı.
• Mihrimah Sultan Hamamı: Mimar Sinan’ın 16. yüzyıl çifte hamamı; havlu ve peştamal kayıtlı.
• Dökmeciler Hamamı: 1550 tarihli; havlu, peştamal ve kıyafet dolabı hizmeti yazılı.

Listede havlu yazmayan hamamlar da çoğunlukla havlu verir; emin değilseniz gitmeden önce arayın.

Bugünün hamam bohçası

Bugün hamama bohça götürmek gerekmez, ama küçük bir çanta ya da bohça işinizi kolaylaştırır. İçine konabilecekler:

1. Kendi keseniz ve sabununuz (hizmet almayacaksanız)
2. Tarak, saç lastiği, krem
3. Temiz iç çamaşırı ve gerekiyorsa yedek kıyafet
4. Yedek bir havlu ya da saç için ince bir havlu
5. Kapaklı su şişesi
6. Islak eşyalar için ayrı bir torba

Eski bohçalar gibi özenli bir bohça kullanmak isteyenler için pamuklu, dört köşe bir kumaş hem işlevli hem de geleneğe yakındır. Hamama götürülecekleri ayrıntılı olarak hamama ne götürülür rehberinde listeledik.