Hamam takvimi: perşembe gecesinden bayram arifesine

Osmanlı’da hamamın bir takvimi vardı: erkekler perşembe geceleri, cuma sabahları, ramazan ve bayram arifelerinde; gelinler düğünden iki gün önce, genellikle salı günü; lohusalar doğumun kırkıncı günü hamama giderdi. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin kültür bölümü bu takvimi ayrıntılı biçimde anlatır. Aşağıda eski hamam takvimini gün, hafta, yıl ve hayat ölçeğinde topluyor, sonra bugün hamama giderken takvimin neden hâlâ önemli olduğunu anlatıyoruz.

Günün saati: gündüz kadınlara, gece erkeklere

Hamam takviminin ilk katmanı günün saatleridir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre tek hamamlar gündüz kadınlara, gece erkeklere açıktı. Bunun yanında kadınlara ve erkeklere ayrı ayrı hizmet veren iki bölümlü çifte hamamlar da vardı; bunlarda iki cins aynı saatte hamama gidebiliyordu.

Kadınların hamam ziyareti öğle yemeğini de içine alabilirdi. Ansiklopediye göre hamama çeşitli yiyecekler götürülür, öğleyin göbek taşının üzerinde yenir, bir yandan da eğlenilirdi. Orta hâlli aile hanımlarının en önemli eğlence yerleri hamamlardı. Kadınlar günü düzeninin bugünkü hâlini kadınlar günü rehberi anlatır.

Haftanın günleri: perşembe gecesi ve cuma sabahı

Erkekler için haftanın belli günleri öne çıkardı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre erkekler arasında özellikle perşembe geceleri ve cuma sabahları hamama gitmek âdetti. Perşembe gecesi ve cuma sabahı, cuma gününe hemen bitişik vakitlerdir.

Ansiklopedinin fıkıh bölümü, İslâm dininde vücut temizliğinin de manevi temizlik ve çevre temizliği kadar önem taşıdığını yazar. Haftalık hamam âdetini bu anlayışla birlikte düşünmek mümkündür. TDK hamamcı sözcüğünün ikinci anlamını “boy abdesti alması gereken kimse” diye verir; hamamla dinî temizlik arasındaki bağ dile de yansımıştır.

Salı: gelin hamamı günü

Haftanın bir günü de düğünlere aitti. TDK gelin hamamını “evlenecek kız için düğünden birkaç gün önce hamamda yapılan tören” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre evlenecek kızlar düğünden iki gün önce, genellikle salı günü gelin hamamına götürülür; kız ve oğlan tarafı, yakın akraba ve eş dost hamama davet edilirdi.

Bunun için hamam kız evi tarafından kiralanır ya da davetlilerin ücreti ödenirdi. Yani salı günleri bazı hamamlar, bir ailenin düğün hazırlığına ayrılırdı. TDK gelin hamamının ikinci bir anlamını da verir: “oğlanevindeki kadınların gelini düğünün ertesi günü hamama götürerek yaptıkları tören”. Gelin hamamının ayrıntıları gelin hamamı geleneği rehberindedir.

Ramazan: iftar ve teravih

Yılın takviminde ramazanın ayrı bir yeri vardı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre erkekler arasında ramazan arefelerinde hamama gitmek âdetti. Tulumbacılık devirlerinde İstanbul’daki hamam sahiplerinin sürdürdüğü bir âdet de ramazanda tulumbacı reislerinin ileri gelenlerine iftar vermekti.

TDK camekânı “hamamlarda soyunulan camlı yer” diye tanımlar. Ansiklopediye göre bu iftar sofrası camekânda kurulur, yemekten sonra yakındaki bir camide teravih namazı kılınırdı. Böylece hamamın soyunmalığı, bu iftarlarda bir sofra salonu olurdu.

Bayram arifeleri

Bayram arifeleri de hamam takviminde ayrı bir yer tutardı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre erkekler arasında bayram arefelerinde hamama gitmek âdetti.

Bu gelenek bugün de hamamların saatlerini etkiler. Bayram arifelerinde bazı hamamlar kalabalıklaşabilir, bazıları ise bayram günlerinde kapalı olabilir ya da saatlerini değiştirebilir. Ramazan ve bayramlar hicri takvime göre belirlendiği için her yıl miladi takvimde farklı günlere denk gelir; bu yüzden bayram saatleri için sabit bir kural veremiyoruz. Aşağıda bugün için önerilerimizi topladık.

Kış: şairlerin hamamı

Mevsimlerin de hamam takviminde yeri vardı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre büyük şehirlerdeki divan şairleri özellikle kış mevsiminde hamamda bir araya gelip sohbet ederdi. 15. yüzyıldan itibaren hamamlar edebî bir mahfil özelliği kazanmaya başlamış; İstanbul’da bazı hamamların belirli vakitlerde kapatılıp şiir üzerine konuşmalar yapıldığı tezkirelerdeki kayıtlardan anlaşılmaktadır.

Hamamın belirli vakitlerde şairlere ayrılması, bugünkü “özel kiralama” saatlerinin tarihî bir benzeridir.

Yaz: su sıkıntısı

Yaz ise suyun azaldığı bir mevsimdi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre hamam sayısı özellikle şehirlerde hızla artınca büyük ölçüde su harcanmasına yol açmıştır. Rebîülevvel 1182’de (Temmuz 1768) III. Mustafa’nın gönderdiği fermanda, bazı kişilerin gelir sağlamak için çarşı hamamı yaptırmasının sıcak zamanlarda suyun azalmasına sebep olduğu belirtilmiş ve yeni hamam yapımına engel olunması istenmiştir.

Yani hamam takvimi yalnız insanların değil, suyun da takvimiydi.

Hayatın takvimi: kırk hamamından güvey hamamına

Hamam, insan hayatının dönüm noktalarını da işaretlerdi. Bu “hayat takvimi”ni TDV İslâm Ansiklopedisi’nin verdiği bilgilerle şöyle özetleyebiliriz:

Olay	Zaman (TDV’ye göre)	Tören
Doğum	Doğumun kırkıncı günü	Kırk hamamı: lohusa ve bebek hamama götürülür
Düğün öncesi	Düğünden iki gün önce, genellikle salı	Gelin hamamı (Anadolu’da kına hamamı)
Düğün sonrası	Gerdekten on beş gün sonra	On beş hamamı: gelin ve yakınları için
Düğün	Belirtilmemiş	Güvey hamamı: damat ve çevresi için

TDK kırk hamamını “kadının lohusalıkta ilk kırk günü doldurmasından sonra temizlenmesi için hamamda yapılan özel toplantı” diye tanımlar. Kırk hamamını kırk hamamı, güvey hamamını damat hamamı rehberinde ayrıca anlattık.

Olağanüstü günler: yangın dönüşü

Takvim dışı günler de vardı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre daha çok İstanbul’a özgü olmak üzere erkekler yangın dönüşü de hamama giderdi. Hamam sahibi gündüz gelen tulumbacılardan ücret almaz, gece ise hamamı tulumbacılar için kapatırdı; sabaha kadar çeşitli eğlenceler yapılırdı. Ansiklopedi, bu eğlencelerde edep ve ahlâka aykırı söz ve davranışlardan titizlikle kaçınıldığını vurgular.

Mevlevîlikte de hamam, bir dönemin sonunu işaretlerdi. Ansiklopediye göre “hamama götürmek”, çilesini tamamlayan “can”ın meydancı tarafından hamama götürülmesi, orada yıkanıp yeni elbise giymesi ve saka postuna oturmaya hak kazanması anlamına gelirdi.

Bugün: saat tablosuna bakın

Eski takvimin yerini bugün hamamların kendi saat tabloları almıştır. Sitemizde bazı hamamların sayfasında kaynaklı haftalık saat tablosu bulunur ve bugünün satırı vurgulanır. Veri setimizde saat tablosu olan hamamlardan bazıları:

• Çemberlitaş Hamamı: İstanbul, 1584 tarihli çifte hamam.
• Mihrimah Sultan Hamamı: İstanbul, Mimar Sinan’ın 16. yüzyıl çifte hamamı.
• Zeyrek Çinili Hamam: İstanbul, 1530 tarihli çifte hamam.
• Sokullu Mehmet Paşa Hamamı: Edirne, 1568 tarihli çifte hamam.
• Kaptan Kılıç Ali Paşa Hamamı: İstanbul, tek hamam.
• Alaaddin Hamamı: Nevşehir Avanos, 1202 tarihli çifte hamam.
• Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Hamamı: Amasya Merzifon, 1678 tarihli.

O gün hangi hamamın kadınlara ya da erkeklere açık olduğunu tek bakışta görmek için bugün kimin günü aracını kullanabilirsiniz.

Kadınlar günü: eski düzenin bugünkü karşılığı

“Gündüz kadınlara, gece erkeklere” düzeni bugün farklı biçimlerde sürer. Tek hamamların bazıları haftanın belirli günlerini kadınlara ayırır, bazıları her gün belirli saatleri. Çifte hamamlarda ise kadınlar bölümü çoğunlukla her gün açıktır, ama kapanış saati erkekler bölümünden farklı olabilir.

Hangi hamamın hangi gün kadınlara açık olduğunu görmek için seçtiğiniz güne göre kadın ve erkek saatlerini yan yana gösteren bugün kimin günü aracını ve kadınların haftanın her günü gidebileceği hamamları toplayan her gün kadınlara açık listesini kullanabilirsiniz. İkisi de kaynaklı saat tablolarına dayanır.

Takvime göre bir hamam günü planlamak

Eski takvimden bugüne taşınabilecek birkaç pratik ders var:

• Sakin bir ziyaret için hafta içi ve bayram arifelerinden uzak bir gün seçin.
• Kadınlar için önce hamamın tek mi çifte mi olduğuna, sonra o günün kadın saatlerine bakın.
• Gelin ya da damat hamamı için tarihi erkenden belirleyip hamamla konuşun; eskiden olduğu gibi hamamın bir bölümü ya da belirli saatleri size ayrılabilir.
• Kışın hamamdan çıkarken sıcak giyinin; soyunmalıkta dinlenmeye zaman ayırın.
• Ramazanda iftar saatine denk gelen ziyaretlerde hamamın açık olup olmadığını sorun.

Bayram ve özel günlerde dikkat

Saat tablosu olsa bile bazı günlerde saatler değişebilir. Genel öneriler:

1. Bayram ve arife günleri: Hamam kalabalık olabilir, kapalı olabilir ya da saatlerini değiştirebilir. Gitmeden önce arayın.
2. Ramazan: Bazı hamamlar ramazanda çalışma saatlerini değiştirebilir; iftar saatine yakın ziyaretlerde bunu sorun.
3. Özel kiralama: Gelin ya da damat hamamı gibi özel günler için hamamın bir bölümü ya da tamamı kapatılmış olabilir.
4. Tek hamamlarda kadın saatleri: Özel günlerde kadın ve erkek saatlerinin yeri değişebilir; tabloyu ve hamamı birlikte kontrol edin.
5. Resmî tatiller ve hafta sonları: Daha kalabalık olabilir; sakin bir ziyaret istiyorsanız hafta içini tercih edin.

TDV İslâm Ansiklopedisi’nin aktardığı eski hamam âdâbında, hamamın kalabalık olmadığı zamanı tercih etmek de öğütlenir. Bu öğüt, bayram arifelerinde de geçerlidir: mümkünse arifeden birkaç gün önce gitmek, hem size hem hamama nefes aldırır. Kadınlara ayrılan günleri toplu görmek için bugün kimin günü aracına bakabilirsiniz.