Damat hamamı: güvey hamamından bugüne

Damat hamamı, düğün zamanı damadın arkadaşları ve yakın akrabalarıyla birlikte hamama gitmesidir. TDV İslâm Ansiklopedisi bu geleneği “güvey hamamı” adıyla anar: bazı yörelerde gelin ve yakınları için gerdekten on beş gün sonra “on beş hamamı”, damat ve çevresi için de “güvey hamamı” yapılırdı. Gelin hamamı kadar ayrıntılı anlatılmasa da damat hamamı, erkeklerin köklü hamam âdetlerinin bir parçasıdır. Aşağıda bu geleneği, erkek hamam kültürünü ve bugün damat hamamı düzenlemek isteyenler için bilinmesi gerekenleri anlatıyoruz.

Güvey hamamı: kaynakta ne yazıyor?

TDV İslâm Ansiklopedisi’nin kültür bölümü, evlilikle ilgili hamam törenlerini sayarken önce gelin hamamını ayrıntılı anlatır. Ardından Anadolu’da “kına hamamı” da denen gelin hamamından başka, bazı yörelerde gerdekten on beş gün sonra gelin ve yakınları için “on beş hamamı”, damat ve çevresi için de “güvey hamamı” yapıldığını yazar.

Ansiklopedi güvey hamamının ayrıntılarını vermez; ne zaman yapıldığı, kimlerin katıldığı ya da nasıl bir eğlence düzenlendiği konusunda sessizdir. Bu yüzden biz de uydurmuyoruz. Kesin olan şu: evlilik, hem gelin hem damat tarafı için hamamla kutlanan bir geçiş dönemiydi. Terimin kısa tanımı için sözlükteki güvey hamamı maddesine bakabilirsiniz.

Gelin hamamıyla birlikte düşünmek

Damat hamamını anlamak için gelin hamamına bakmak gerekir. TDK gelin hamamını iki anlamda tanımlar: “evlenecek kız için düğünden birkaç gün önce hamamda yapılan tören” ve “oğlanevindeki kadınların gelini düğünün ertesi günü hamama götürerek yaptıkları tören”. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre evlenecek kızlar düğünden iki gün önce, genellikle salı günü gelin hamamına götürülür; kız ve oğlan tarafı, yakın akraba ve eş dost hamama davet edilirdi.

Yani gelin hamamı yalnız gelinin değil, iki ailenin birlikte katıldığı bir törendi. Hamam kız evi tarafından kiralanır ya da davetlilerin ücreti ödenirdi. Şerbetler içilir, çalgılar çalınır, çeşitli eğlenceler düzenlenirdi. Gelin hamamının ayrıntılarını gelin hamamı geleneği rehberinde anlattık.

Erkeklerin hamam âdetleri

Damat hamamı, erkeklerin hamamla kurduğu daha geniş bir ilişkinin parçasıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre erkekler arasında özellikle perşembe geceleri, cuma sabahları, ramazan ve bayram arefelerinde hamama gitmek âdetti. Hamam, bir yandan yıkanılıp bir yandan eğlenilen bir yerdi; ansiklopedi bu geleneğin kadın erkek herkes için hamamı hem temizlik hem sohbet ve eğlence yeri hâline getirdiğini yazar.

Erkek hamamlarında hizmeti tellak verirdi. TDK tellağı “hamamda hizmet eden ve erkek müşterileri yıkayan erkek” diye tanımlar. Ansiklopediye göre erkek hamamlarında külhancı, meydancı, peştamalcı, çıkmacı ve kahveci gibi “hamam uşakları” da vardı. Mesleklerin tarihini tellak ve natır rehberinde anlattık.

Tulumbacılar: erkeklerin hamam gecesi

Erkeklerin toplu hamam eğlencelerine dair en ayrıntılı bilgi İstanbul’un tulumbacılarından gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre daha çok İstanbul’a özgü olarak erkekler yangın dönüşü de hamama giderdi. Hamam sahibi gündüz gelen tulumbacılardan ücret almaz, gece ise hamamı tulumbacılara kapatırdı; sabaha kadar çeşitli eğlenceler yapılırdı.

Ansiklopedi, bu eğlencelerde edep ve ahlâka aykırı söz ve davranışlardan titizlikle kaçınıldığını özellikle vurgular. Bu not, bugün bir damat hamamı düzenleyenler için de yol göstericidir: hamam bir kutlama yeri olabilir, ama hamam âdâbı orada da geçerlidir.

Şairlerin hamam sohbetleri

Erkeklerin hamamda toplanması yalnız eğlenceyle sınırlı değildi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre büyük şehirlerdeki divan şairleri özellikle kış mevsiminde hamamda bir araya gelip sohbet ederdi. 15. yüzyıldan itibaren hamamlar edebî bir mahfil özelliği kazanmaya başlamış; İstanbul’da bazı hamamların belirli vakitlerde kapatılıp şiir üzerine konuşmalar yapıldığı tezkirelerdeki kayıtlardan anlaşılmaktadır.

Hamamın belirli bir grup için kapatılması, yani bugünkü deyişle kiralanması, eski bir uygulamadır. Tulumbacılar için gece kapatılan hamamlar, şairler için belli vakitlerde kapatılan hamamlar ve gelin hamamı için kız evinin kiraladığı hamamlar, bugünkü özel damat hamamı düzenlemelerinin tarihî benzerleridir.

Soyunmalıkta ikram

Hamamda ikramın yeri, sıcaklık değil, soyunmalık ve serin bölümlerdi. TDK camekânı “hamamlarda soyunulan camlı yer” diye tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre soyunmalığın duvarlarından birinde genellikle mermerden bir kahve ocağı bulunur, ortasında da fıskiyeli bir şadırvan yer alırdı. Tulumbacılık devirlerinde İstanbul’daki hamam sahipleri ramazanda tulumbacı reislerinin ileri gelenlerine iftar verir, iftar sofrası camekânda kurulurdu.

Gelin hamamında da ikram serin bölümde yapılırdı: ansiklopediye göre davetliler soğuklukta toplanır, şerbetler içilirdi. Bugün bir damat hamamı düzenlerken ikramı da soyunmalık ya da hamamın dinlenme bölümü için planlamak, bu eski düzene uygundur. Sıcaklığın içinde yemek yenmez; TDV’nin aktardığı hamam âdâbında da hamamda yemek yememek öğütlenir.

Hamam ve geçiş törenleri

Hamamın hayatın dönüm noktalarında kullanılması yalnız düğünle sınırlı değildir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre lohusa kadınlar doğumun kırkıncı günü “kırk hamamı”na götürülür, gelin hamamında mâniler söylenerek geline ve davetlilere kına yakılırdı. Mevlevîlikte ise “hamama götürmek”, çilesini tamamlayan “can”ın meydancı tarafından hamama götürülmesi, orada çile elbisesini çıkarıp yıkandıktan sonra yeni elbise giymesi ve böylece saka postuna oturmaya hak kazanması anlamına gelirdi.

Bu örneklerin hepsinde hamam, bir dönemin kapanıp yenisinin başladığı anı işaretler. Güvey hamamı da evliliğe geçişin erkek tarafındaki karşılığıydı. Kırk hamamını kırk hamamı rehberinde ayrıca anlattık.

Bugün damat hamamı hizmeti veren hamamlar

Veri setimizde hizmetleri arasında damat hamamı açıkça yazan iki hamam var:

Hamam	Yer	Yapım (kaynağa göre)	Kaynaktaki hizmetler
Haseki Hamamı	İstanbul, Fatih	1556, Mimar Sinan	masaj, gelin hamamı, damat hamamı
Çeşme Hamamı	İstanbul, Beyoğlu	1720, Kaymak (Atlamacı) Mustafa Paşa	sauna, buhar, masaj, kese, köpük, gelin hamamı, damat hamamı

Haseki Hamamı, veri setimize göre 1556 tarihli bir Mimar Sinan yapısıdır; kaynakta 45 dakikalık bir paket için 110 EUR (tarihsiz) fiyat örneği yer alır. Beyoğlu’ndaki Çeşme Hamamı ise 1720’de Kaymak (Atlamacı) Mustafa Paşa tarafından yaptırılmıştır. Fiyatlar değişebilir; güncel bilgiyi hamamdan alın.

Erkekler bölümü olan diğer hamamlar

Damat hamamı hizmetini listesinde yazmayan hamamlar da grup için özel düzenleme yapabilir. Özellikle erkekler bölümü olan hamamlar bu açıdan uygun olabilir. Veri setimizde erkekler bölümü olarak kayıtlı hamamlar:

• Orta Hamam: Bolu’da, kaynağa göre 1388’de Yıldırım Bayezid için Ömer bin İbrahim tarafından yapılmış.
• Yeni Kaplıca Hamamı: Bursa’da, 1552’de Sadrazam Rüstem Paşa’nın yaptırdığı; kaplıca suyu, kese, köpük ve masaj hizmeti kayıtlı.
• Ali Saib Paşa Hamamı: Kayseri Talas’ta, 1889 tarihli; sauna, masaj ve kese hizmeti ile saat tablosu kayıtlı.

Çifte hamamlarda da erkekler bölümü ayrıdır. Örneğin Çemberlitaş Hamamı kaynağa göre 1584 tarihli bir çifte hamamdır; kese, köpük, masaj, havlu ve peştamal hizmeti kayıtlıdır. Veri setimizde 1741 tarihli Cağaloğlu Hamamı da bir çifte hamamdır ve hizmetleri arasında gelin hamamı yazılıdır; damat tarafı için benzer bir düzenleme yapılıp yapılamayacağını hamama sorabilirsiniz.

Damat hamamı nasıl planlanır?

Kaynaklarımız bugünkü damat hamamları için bir kalıp vermez; aşağıdakiler genel önerilerdir:

1. Önceden arayın. Grubun büyüklüğünü, istediğiniz tarihi ve saati hamama bildirin. Tek hamamlarda erkek saatleri sınırlı olabilir.
2. Kiralama mı, grup girişi mi? Küçük gruplar normal saatlerde gidebilir; kalabalık gruplar için hamamın özel saat ayırıp ayırmadığını sorun.
3. Hizmetleri netleştirin. Kese, köpük, masaj ve ikram gibi kalemleri önceden konuşun; kişi başı mı toplam mı ücretlendirildiğini sorun.
4. Müzik ve eğlence. Hamamın izin verip vermediğini ve sınırlarını öğrenin.
5. Görgü. Peştamal belde kalır, kurna kuralı geçerlidir, sessizlik ve saygı beklenir. Hamam âdâbı için hamam görgü kuralları rehberine bakın.

Tarih seçerken

Eskiden hamam törenlerinin günü de belirliydi: gelin hamamı genellikle düğünden iki gün önce, salı günü yapılır, on beş hamamı gerdekten on beş gün sonraya denk gelirdi. Bugün damat hamamı için de düğün haftası ya da düğünden hemen önceki günler tercih edilebilir. Bayram arifeleri ve hafta sonları hamamlar kalabalık olabilir; bu günlerde rezervasyonu daha erken yapın. Düğün sezonunda hamamların özel günler için ayırdığı saatler de çabuk dolabilir; tarihi kesinleştirdiğiniz anda hamamı aramak, istediğiniz günü bulma şansınızı artırır.

Hamamların yıl içindeki eski ve yeni takvimini hamam takvimi rehberinde topladık.

Sağlık ve güvenlik

Kalabalık ve eğlenceli bir hamam günü, sıcakta uzun kalmayı kolaylaştırabilir. Bol su için, sıcaklıkta fazla kalmayın, başınız dönerse ılıklığa çıkın. Hamam öncesinde ve sırasında alkolden kaçının; kaygan mermer zeminde dikkatli yürüyün. Süren bir sağlık sorununuz ya da düzenli kullandığınız bir ilaç varsa gitmeden önce hekiminize danışın. Genel çerçeve için hamam ve sağlık uyarıları rehberine bakabilirsiniz.