Edirne ve Trakya hamamları: Saray’dan Sokullu’ya

Edirne ve Trakya’da, İstanbul’un fethinden önce yapılmış erken Osmanlı hamamları da bulunur. Veri setimizde Edirne’de iki, Kırklareli’nde iki ve Tekirdağ’da bir çalışan tarihî hamam var; bunların yanında restorasyonda olan birkaç önemli yapı da kayıtlı. TDV İslâm Ansiklopedisi, Edirne hamamlarını özellikle kubbe süslemeleri ve mukarnaslarıyla anar. Aşağıda bugün gidebileceğiniz hamamları ve ansiklopedinin anlattığı, bir kısmı bugün harap olan Edirne hamamlarını birlikte ele alıyoruz.

Edirne’de bugün çalışan iki hamam

Veri setimizde Edirne merkezde çalıştığı doğrulanmış iki hamam var, ikisi de çifte hamamdır. TDK çifte hamamı “bir bölümü kadınlara, diğer bölümü erkeklere ayrılmış olan hamam” diye tanımlar.

• Saray Hamamı: 14. yüzyıl yapısı, Yıldırım Bayezid’in yaptırdığı çifte hamam; kese, köpük ve masaj hizmeti kayıtlı.
• Sokullu Mehmet Paşa Hamamı: 1568 tarihli, Sokullu Mehmet Paşa için Mimar Sinan’ın yaptığı çifte hamam; kese, köpük, masaj ve kafe hizmeti kayıtlı, sayfasında saat tablosu var.

İki hamam da iki bölümlü olduğu için kadınlar ve erkekler aynı gün gidebilir; kadınlar bölümünün saatlerini yine de önceden kontrol edin. Hamam seçimi için çifte mi tek mi hamam seçimi rehberine bakabilirsiniz.

Saray Hamamı: taş ve tuğla

TDV İslâm Ansiklopedisi, Edirne’deki Saray Hamamı’nı iki yerde anar. Birincisi planıdır: ansiklopediye göre Edirne’de Saray Hamamı’nın erkekler kısmı, sıcaklığı dört eyvanlı ve köşelerde halvet hücreli A tipinin temsilcileri arasındadır. İkincisi duvar tekniğidir: ansiklopedi, Ayasofya’daki Haseki Sultan Hamamı’nın taş ve tuğla duvar örgüsünü anlatırken bu tekniği Edirne’de daha eski bir tarihte yapılan Saray Hamamı’nda da görmenin mümkün olduğunu yazar.

Veri setimizde Saray Hamamı 14. yüzyıl yapısı ve Yıldırım Bayezid’in yaptırdığı bir hamam olarak kayıtlıdır. Hamama gittiğinizde dış duvarlardaki taş ve tuğla dizilerine dikkat edin; bu almaşık örgü, ansiklopedinin özellikle andığı bir ayrıntıdır.

Sokullu Mehmet Paşa Hamamı: revaklı kapı

Edirne’deki çalışan hamamlardan ikincisi bir Mimar Sinan eseridir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Edirne’deki Sokullu Mehmed Paşa Hamamı’nın gösterişli bir kapı mimarisi vardır; ayrıca girişi koruyan sütunlu bir revakla karşılaşılır ki bu pek sık rastlanmayan bir mimari unsurdur. Ansiklopedinin görselleri arasında da “Giriş cephesinde revak bulunan Edirne’deki Sokullu Mehmed Paşa Hamamı” yer alır.

Ansiklopediye göre bu hamamın erkekler kısmı dört eyvanlı A tipinde, kadınlar kısmı ise sıcaklığı kubbeli dikdörtgen biçimli ve çifte halvetli E tipindedir. Yani iki bölüm farklı plan tiplerinde yapılmıştır. Mimar Sinan’ın öteki hamamlarını Mimar Sinan hamamları rehberinde topladık.

TDV’deki Edirne hamamları: Tahtakale

TDV İslâm Ansiklopedisi’nin ilişkili maddeleri arasında Edirne’deki Tahtakale Hamamı, 15. yüzyılın ilk yarısında yapılmış bir çifte hamam olarak tanımlanır. Ansiklopediye göre hamamın erkekler kısmı dört eyvanlı A tipindedir ve soyunmalık kubbesinin çapı, Gelibolu’dan Amasya’ya çeşitli erken hamamlarda görülen 10-15 metre aralığındadır. Kadınlar kısmı ise çifte halvetli E tipinin örnekleri arasında sayılır.

Ansiklopedi, Tahtakale Hamamı’nı kubbe iç yüzeyleri ve geçişleri zengin süslemeli 14-15. yüzyıl hamamlarının başlıca örnekleri arasında da sayar. Bu hamam veri setimizde yer almadığı için bugünkü durumu hakkında bir şey söyleyemiyoruz.

Beylerbeyi ve II. Murad’ın Topkapı Hamamı

Edirne’nin bazı hamamları ansiklopedinin yazıldığı dönemde bile harap durumdaydı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Edirne’de son derece harap ve yarı yıkık durumdaki Beylerbeyi Hamamı, iç mimarisindeki zenginlik bakımından ayrıca dikkate değer özelliktedir. Beylerbeyi Hamamı, dört eyvanlı A tipi ve kubbe süslemesi zengin hamamlar arasında da anılır.

Ansiklopediye göre aynı şehirde II. Murad’ın Topkapı Hamamı ile Gazi Mihal Bey Hamamı’nda zengin mukarnaslar bulunur; Yeniçeri ve Kum Kasrı hamamlarında ise helezonik dilimli kubbe süslemesi vardır. Ansiklopedinin kaynakçasında Doğan Kuban’ın Edirne’deki II. Murad çağı hamamlarının mukarnas bezemeleri üzerine bir makalesi de yer alır. Kubbe süslemeleri için kubbe, filgözü ve ışık rehberine bakabilirsiniz.

Gazi Mihal ve Mezid Bey: restorasyondaki iki hamam

İki önemli Edirne hamamı veri setimizde restorasyonda görünür. TDV İslâm Ansiklopedisi, Gazi Mihal Bey Hamamı’nı zengin mukarnaslı hamamlar ve çifte halvetli E tipi örnekleri arasında sayar. Veri setimizde Gazi Mihal Hamamı 1422 tarihli ve restorasyonda olarak kayıtlıdır.

Ansiklopediye göre Edirne’deki Mezid Bey Hamamı, 15. yüzyıla ait ve son derece harap durumdadır; kadınlar kısmı çok ufaktır. Veri setimizde Edirne’deki 15. yüzyıl tarihli Mezitbey Çukur Hamamı restorasyonda olarak kayıtlıdır. Bu iki yapı için “çalışıyor” demiyoruz; restorasyon sonrası durumlarını sayfalarından takip edebilirsiniz.

Edirne hamamları üzerine çalışmalar

Edirne hamamları üzerine ayrı çalışmalar da yapılmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin kaynakçasında Sabih Erken’in “Edirne Hamamları” (1973) ve İlter Büyükdığan’ın “Edirne Hamamlarının Restitüsyon Sorunları” (1991) başlıklı yazıları yer alır. Restitüsyon, bozulmuş ya da yıkılmış bir yapının özgün hâlinin belgelere dayanarak yeniden çizilmesidir; harap durumdaki Edirne hamamlarını anlamak için bu tür çalışmalara ihtiyaç vardır.

Bu yazıların varlığı, Edirne hamamlarının yalnızca kullanılan yapılar değil, aynı zamanda mimarlık tarihinin inceleme konusu olduğunu gösterir. Hamamların korunmasıyla ilgili genel çerçeveyi hamam restorasyonu rehberinde anlattık.

Kırklareli: Hızırbey, Babaeski, Pınarhisar

Kırklareli’nde veri setimizde iki çalışan hamam var. Hızırbey Hamamı, Köse Mihalzade Hızırbey’in yaptırdığı ve 1383 tarihli olarak kayıtlı bir çifte hamamdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre hamamın kitabesi 1014 (1605-1606) tarihlidir, ancak aslının daha eski olduğu söylenir; bir kubbesinde değişik tipte bir aydınlık feneri vardı. Babaeski Hamamı ise veri setimizde tek hamam olarak kayıtlıdır.

Ansiklopedi, Kırklareli Pınarhisar’daki harap hamamı tek kubbeli ve halvetsiz bir sıcaklıkla daha küçük bir ılıklıktan oluşan örnekler arasında sayar. Aynı hamamın kadınlar kısmındaki, son derece güzel olduğu söylenen gelin kurnası 1960’lara doğru yerinden sökülüp atılmıştır. TDK kurnayı “hamam ve banyolarda musluk altında bulunan, içinde su biriktirilen, yuvarlak, mermer, taş veya plastik tekne” diye tanımlar. Kırklareli’nin öteki Sokullu Mehmet Paşa Hamamı ise veri setimizde 1569 tarihli ve restorasyonda görünür.

Tekirdağ ve Lüleburgaz

Tekirdağ’da veri setimizde bir çalışan hamam var: Süleymanpaşa ilçesindeki İnecik Hamamı, 16. yüzyıl yapısı olarak kayıtlıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Sadrazam Rüstem Paşa’nın Anadolu ve Rumeli’de kurduğu hamamlar arasında Tekirdağ, Hayrabolu ve Büyükkarıştıran’daki hamamlar da vardır.

Ansiklopediye göre Lüleburgaz’da Mimar Sinan’ın eseri Sokullu Mehmed Paşa çifte hamamı, sıcaklığı yıldızvari B tipinde olan hamamların örnekleri arasındadır. Uzunköprü Hamamı ise çifte halvetli E tipi grubunda sayılır. Bu iki yapı veri setimizde yer almadığı için bugünkü durumları hakkında bir şey söyleyemiyoruz.

Gelibolu ve Kıyıköy

Trakya’nın kıyılarında da hamam izleri vardır. TDV İslâm Ansiklopedisi, Gelibolu’daki Sarıca Paşa Hamamı’nı soyunmalık kubbesi 10-15 metre arasında olan erken Osmanlı hamamları arasında sayar. Veri setimizde Çanakkale’deki Sarıcapaşa Çifte Hamam 1436 tarihli ve restorasyonda olarak kayıtlıdır.

Ansiklopedi ayrıca Trakya’nın Karadeniz kıyısındaki Midye’de (Kıyıköy), Kazan deresine bakan yamaçta 1961’de yaklaşık 7 × 7 metrelik, kubbeli dört mekândan oluşan bir hamam harabesine rastlandığını yazar. Midye halkının büyük kısmı 1923’e kadar Rumlardan oluştuğu için ansiklopedi bu hamamın bir Rum zenginine ait olabileceğini düşünür.

Kadınlar için Edirne

Edirne’de kadınlar için seçenek bulmak kolaydır, çünkü veri setimizdeki iki çalışan hamamın ikisi de çifte hamamdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre eskiden tek hamamlar gündüz kadınlara, gece erkeklere açıktı; çifte hamamlarda ise iki cins aynı saatte hamama gidebiliyordu. Bu düzen bugün de Edirne’de işler: Saray ve Sokullu Mehmet Paşa hamamlarında kadınlar bölümü ayrıdır.

Ansiklopedi, Sokullu Mehmed Paşa Hamamı’nın kadınlar kısmının çifte halvetli E tipinde yapıldığını yazar. Kadınlar bölümünün saatleri erkekler bölümünden farklı olabilir; Sokullu için sayfasındaki saat tablosuna, Saray Hamamı için ise hamamın kendisine danışın. Kadınlar günü düzenini kadınlar günü rehberi anlatır.

Trakya’da hamam gezisi

Edirne’de iki çalışan çifte hamam, aynı gün içinde görülebilir. Birkaç genel öneri:

1. Sokullu Mehmet Paşa Hamamı’nın saat tablosuna sayfasından bakın; Saray Hamamı için arayıp sorun.
2. Revaklı giriş ve taş-tuğla duvarlar gibi dış mimari ayrıntıları gün ışığında görün.
3. Restorasyondaki Gazi Mihal ve Mezitbey Çukur hamamlarına yapı alanı olduğu için izinsiz girmeyin.
4. Kırklareli ve Tekirdağ’daki hamamların saatlerini önceden sorun.

Edirne’deki hamamları bir rotaya dökmek isterseniz Edirne hamam rotası listesine göz atın.