Mimar Sinan hamamları: hangileri hâlâ yanıyor?

Mimar Sinan’ın hamamlarından bugün hâlâ yıkanılabilenler var: sitemizde çalıştığını tarihli kaynakla doğruladığımız Çemberlitaş Hamamı, Haseki Hamamı (Haseki Hürrem Sultan), Mihrimah Sultan Hamamı, Zeyrek Çinili Hamam ve Edirne’deki Sokullu Mehmet Paşa Hamamı bunların başında geliyor; Süleymaniye Külliyesi’nin Dökmeciler Hamamı da çalışanlar arasında. Bu rehber, Sinan’ın hamam mimarisine ne kattığını, kaynaklarda hangi hamamların ona bağlandığını ve bu yapıların bugünkü durumunu TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Hamam” maddesine dayanarak anlatıyor.

Kaç hamam?

TDV İslâm Ansiklopedisi bu soruya temkinli yaklaşır: Sinan’ın inşa ettiği eserlere dair listelerde, saraylar dışında ve yalnız İstanbul ile yakın çevresinde yirmi beş otuz kadar hamamın belirtildiğini, ancak listelerin her birinde bunlara farklı adlar verildiğini yazar. Bir hamamın hem banisinin adıyla, hem semtinin adıyla hem de bağlı olduğu külliyenin adıyla anılması, sayımı zorlaştırır: aynı yapı bir listede “Süleymaniye Hamamı”, bir başkasında “Dökmeciler Hamamı” olarak geçebilir.

Ansiklopedi, Sinan’ın on altıncı yüzyılda yaptığı tespit edilen hamamların Aptullah Kuran’ın bu mimara dair kitabında bulunabileceğini ve Yılmaz Önge’nin Sinan’ın inşa ettiği hamamlar üzerine ayrı çalışmaları olduğunu da kaydeder. Sitemizdeki Mimar Sinan hamamları listesi ise yalnızca Wikidata’da ya da hamamın veya kurumun kendi sayfasında mimarı Sinan olarak geçen yapıları içerir; bu yüzden tam bir döküm değil, kaynaklı bir seçkidir.

Yenilik: sütunlarla ayrılan köşe hücreleri

Sinan’ın hamam mimarisindeki en çok anılan yeniliği sıcaklıkta ortaya çıkar. Ansiklopediye göre Sinan, Anadolu’da yüzyıllardır kullanılan dört eyvanlı ve köşe halvetli sıcaklık planını (A tipi) kaplıca mimarisiyle birleştirerek Süleymaniye Külliyesi Hamamı’nda (Dökmeciler) içi sütunlu bir plan çeşitlemesi yarattı. Burada ortadaki göbek taşı mekânından köşe hücreleri duvarlarla değil, aralarına ince perde bölmeleri konulmuş sütunlarla ayrıldı.

Bu sistem daha sonra yine Sinan’ın eseri olan Nurbanu Sultan’ın Çemberlitaş Hamamı’nda geliştirildi ve on sekizinci yüzyılda Cağaloğlu Hamamı’nda farklı bir mimari şekle dönüştürülerek uygulandı. Böylece sıcaklık, birbirinden kopuk odalar yerine sütunlar arasından birbirini gören, daha geniş ve ferah bir mekâna dönüştü. Bugün Çemberlitaş’ta göbek taşına uzandığınızda gördüğünüz sütunlu çevre, bu yeniliğin kendisidir.

Ansiklopedi Sinan’ın yıldızvari (B tipi) sıcaklıklı hamamlar da inşa ettiğini, zaman zaman bunu A tipiyle birleştirerek yeni düzenlemeler ortaya koyduğunu belirtir. Bu tipin uygulandığı eserlerin en muhteşemi olarak da Sinan’ın Ayasofya karşısında Haseki Hürrem Sultan vakıfları için yaptığı, iki kısmı uç uca bitişik olduğundan uzun bir yapı kütlesi oluşturan hamamı gösterir. Plan tiplerinin ayrıntısı için hamam plan tipleri.

Işık ve ayrıntı

Sinan’ın hamamlarında ayrıntıya gösterilen özen de dikkat çeker. TDV İslâm Ansiklopedisi mimari bakımdan en güzel aydınlık fenerlerinden birinin Sinan’ın eseri olan Çemberlitaş Hamamı’nda olduğunu, mermerden ince sütunlara oturan küçük bir kubbeden oluştuğunu yazar. Ansiklopedi, Ayasofya Hamamı’nda Sinan’ın gün ışığının yetmediği saatlerde kandil konulan nişlerin üzerine, ocaklarda olduğu gibi “çırağman” denilen küçük yaşmaklar koyduğunu da kaydeder. Işığın hamamdaki rolü için kubbe, filgözü ve ışık rehberine bakabilirsiniz.

Külliyenin bir parçası olarak hamam

Sinan’ın hamamlarını tek başına yapılar olarak düşünmek eksik kalır. TDV İslâm Ansiklopedisi, Osmanlı döneminde çok sayıda hamam yapılmasının iki nedenini sayar: hamamların iyi gelir getirdiği için hayır eserlerine gelir kaynağı olarak vakfedilmesi ve ait oldukları yapı topluluğunun merkezindeki caminin cemaatine hizmet vermesi. Fatih, Süleymaniye, Beyazıt ve Yenicami gibi büyük külliyelerin kendilerine ait hamamları vardır. Sinan’ın Süleymaniye Külliyesi Hamamı ve Haseki Hürrem Sultan vakıfları için yaptığı hamam bu düzenin en bilinen örnekleridir.

Bu bağlam, hamamın yerini de açıklar: külliye hamamı caminin yakınında, cemaatin kolayca ulaşabileceği bir noktaya yerleştirilir. Kira geliri ise vakfın medrese, imaret ya da darüşşifasının giderlerine harcanır. Bir Sinan hamamının sayfasında “yaptıran” bilgisini görüyorsanız, çoğu zaman o kişinin vakfının adını da görüyorsunuz demektir. Vakıf düzeninin ayrıntısı için vakıf hamamları rehberine bakabilirsiniz.

Isınma sorunu: uç uca plan

Sinan’ın en büyük hamamlarından birinin zayıf noktası da kaynaklarda kayıtlıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul hamamlarında önemli olan hususun hamamın iyi ısınması olduğunu, bu yüzden iki kısmın toplu bir kütle hâlinde birleştirilmesine özen gösterildiğini anlatır. Ansiklopediye göre Sinan’ın Ayasofya önündeki Haseki Hürrem Sultan Hamamı, uç uca birleştirilmiş iki bölümü yüzünden iyi ısınmayan bir hamam olarak tanınmıştır. Genellikle külhanın bitişik iki bölüme de komşu yapılmasıyla ısı kaybının önlendiği hatırlanırsa, bu uzun plan estetik bir tercihin işlevsel bedeli olarak okunabilir. Isıtma düzeninin nasıl çalıştığını hamamın ısıtma sistemi rehberinde anlattık.

Kaynaklarda adı geçen Sinan hamamları

TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Hamam” maddesinde Sinan’a bağlanan hamamlardan bazıları şunlar. Tablodaki “bugün” sütunu sitemizin kendi doğrulamasıdır; boş olanlar için çalıştığına dair tarihli bir kaynak bulamadık ya da yapı artık hamam değil.

Hamam	Yer	Ansiklopedide geçtiği bağlam	Bugün (sitemize göre)
Süleymaniye (Dökmeciler)	Fatih, İstanbul	Sütunlu köşe hücreli yenilik	Çalışıyor
Çemberlitaş (Nurbanu Sultan)	Fatih, İstanbul	Aydınlık feneri, gelişmiş sütunlu plan	Çalışıyor
Haseki Hürrem Sultan	Fatih, İstanbul	B tipinin en muhteşem örneği, uç uca çifte	Çalışıyor
Mihrimah Sultan	Edirnekapı, İstanbul	A tipi	Çalışıyor
Barbaros’un Çinili Hamamı	Zeyrek, İstanbul	A tipi; Sinan’ın ilk ve büyük hamamlarından	Çalışıyor
Sokullu Mehmed Paşa	Lüleburgaz	B tipi çifte hamam	—
Rüstem Paşa	Sapanca	Erkekler B, kadınlar C tipi	—
Vâlide Hamamı	Karapınar (Konya)	E tipi	—
Atik Vâlide (Büyük Hamam)	Üsküdar	Çarşıya dönüştürüldü	—

Kaybolanlar ve dönüştürülenler

Sinan’ın hamamlarının hepsi bugüne ulaşmadı. TDV İslâm Ansiklopedisi, Sinan’ın eseri olmasına rağmen bugün en ufak izi kalmayan Fındıklı Hamamı’nın ahşap camekânının güzel bir eklenti olduğunu, Bahçekapı’daki Haseki Sultan (Yenicami) Hamamı’nın ise yıktırıldığını yazar. Silivrikapı’nın iç tarafında Hadım İbrâhim Paşa için Sinan’ın yaptığı hamamın son parçalarının da yok olmaya mahkûm olduğunu belirtir.

Bir kısım hamam da işlev değiştirdi. Ansiklopediye göre Üsküdar’da Sinan’ın Atik Vâlide (Büyük) Hamamı’nın soyunmalıkları cadde genişletilirken yola gitmiş, kalan kısım büyük değişikliklerle çarşıya dönüştürülmüştür; bu değişiklik başta zararsız görünse de otuz yıl sonra yapı tanınmaz hâle gelmiştir. Samatya’daki Kapıağası Yâkub Ağa (Ağa) Hamamı’nın ise önüne ve arkasına eklenen beton binalarla tanınmaz hâle sokulduğunu kaydeder. Bu örnekler, bir hamamın yaşamaya devam etmesinin en iyi yolunun hamam olarak çalışmaya devam etmesi olduğunu gösteriyor. Konunun ayrıntısı hamam restorasyonu rehberinde.

Sinan hamamlarını gezmek

Çalışan Sinan hamamlarının çoğu İstanbul’un tarihî yarımadasında, birbirine yürüme mesafesinde. Hamam rotası aracıyla başlangıç olarak Çemberlitaş’ı seçip çevredeki çalışan hamamları sırayla dizebilir, İstanbul tarihî hamam rotası listesini de gezi planı olarak kullanabilirsiniz. Edirne’deki Sokullu Mehmet Paşa Hamamı ise Sinan’ın İstanbul dışındaki çalışan hamamlarına güzel bir örnek.

Gitmeden önce iki şeye bakın: kadın ve erkek bölümlerinin saatleri (çifte hamamların çoğunda iki bölüm aynı anda açıktır) ve hamamın kendi sitesindeki güncel fiyat. Her iki bilgi de hamam sayfalarında kaynağı ve tarihiyle yer alıyor. Sinan’ın hamamlarında yıkanmak, bir müzeyi gezmekten farklı olarak yapıyı tasarlandığı işle, yani su ve buharla birlikte deneyimlemek demek.