İzmir ve Ege hamamları: Bergama’dan Balıkesir’e

İzmir ve Ege’de tarihî hamam arayanlar için iki ana durak vardır: İzmir merkezdeki çarşı hamamları ve Bergama’daki erken dönem hamamları. Veri setimizde İzmir’de beş, Balıkesir’de üç çalışan tarihî hamam var; bunların yanında bölgede artık hamam olarak çalışmayan pek çok yapı da kayıtlı. TDV İslâm Ansiklopedisi, Ege’den özellikle Bergama ve Selçuk’taki hamamları mimarisiyle anar. Aşağıda çalışan hamamları, ansiklopedinin anlattığı yapıları ve kapanan hamamları birlikte ele alıyoruz.

İzmir merkezde üç hamam

Veri setimizde İzmir’in merkez ilçelerinde çalıştığı doğrulanmış üç hamam var:

• Basmane Hamamı: Konak’ta; yapım tarihi ve plan bilgisi veri setimizde kayıtlı değil.
• Tevfik Paşa Hamamı: Konak’ta, 18. yüzyıl yapısı olarak kayıtlı.
• Karantina Hamamı: Karabağlar’da; yapım tarihi ve plan bilgisi veri setimizde kayıtlı değil.

Bu üç hamam için henüz kaynaklı bir saat tablomuz ya da hizmet listemiz yok. Gitmeden önce arayıp kadın ve erkek saatlerini, kese ve köpük hizmeti olup olmadığını sormanızı öneririz. Tek hamam mı çifte hamam mı olduklarını öğrenmek de saat seçiminde işinizi kolaylaştırır; bu konuda çifte mi tek mi hamam seçimi rehberine bakabilirsiniz.

İzmir’de TDV’nin andığı hamamlar

TDV İslâm Ansiklopedisi’nin İzmir hakkında verdiği bilgi sınırlıdır. Ansiklopedi, sıcaklığı kubbeli dikdörtgen biçimli ve çifte halvetli E tipi hamamların örneklerini sayarken İzmir’deki Kadı Hamamı’nı da bu grupta anar. TDK halveti “hamamlarda çok sıcak küçük yer” diye tanımlar; E tipinde bu küçük odalardan iki tanesi yan yana yer alır.

Kadı Hamamı veri setimizde yer almadığı için bugünkü durumu hakkında bir şey söyleyemiyoruz. Ansiklopedide İzmir’in çarşı hamamlarına ayrılmış bir bölüm yoktur; bu yüzden merkezdeki hamamlar için veri setimizdeki kayıtlara ve her hamamın kendi sayfasındaki kaynaklara dayanıyoruz. İzmir hamamları üzerine daha ayrıntılı bilgi için her hamamın sayfasındaki kaynaklara bakabilirsiniz.

Bergama: Hacı Hekim Hamamı

Ege’deki çalışan hamamların en eskileri arasında Bergama’dakiler vardır. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Bergama’daki Hacı Hekim çifte hamamının soyunmalık kubbesi 10,5 metre çapındadır. Ansiklopedi, bu hamamın dört eyvanlı ve halvetli tipe girecek görünüşte olduğunu, ancak halvetlerin ikisi ılıklığa ait olduğu için aslında bu tipin bir çeşitlemesini oluşturduğunu yazar. Bergama’daki Hacı Hekim Hamamı ansiklopedide dört eyvanlı A tipi örnekleri arasında da sayılır.

Veri setimizde Hacı Hekim Hamamı, 1508 tarihli ve Mevlana Hacı Hekim tarafından yaptırılmış bir çifte hamam olarak kayıtlıdır. TDK çifte hamamı “bir bölümü kadınlara, diğer bölümü erkeklere ayrılmış olan hamam” diye tanımlar; yani kadınlar ve erkekler bu hamama aynı gün gidebilir.

Bergama: Küplü Hamam

Bergama’nın öteki çalışan hamamının adı, bir hikâyeden gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Küplü Hamam, Hibetullah Çelebi vakfı olarak 835 (1431-32) tarihine doğru yapılmıştır. Hamam adını, biri İstanbul’a Ayasofya Camii’ne getirilmiş dışı kabartmalarla süslü, bir diğeri 19. yüzyılda Paris’e Louvre Müzesi’ne götürülen, yekpare mermerden yapılmış İlkçağ’dan kalma büyük küplerden alır.

Ansiklopediye göre hamamın sıcaklığı, dört eyvanlı A tipinin tek eyvanlı ve köşelerde iki halvet hücreli, yanda da ayrıca bir halveti olan en aza indirilmiş bir çeşitlemesidir. Veri setimizde Küplü Hamam, 1427 tarihli ve Hatip Mahmutpaşa’nın oğlu Hibetullah tarafından yaptırılmış olarak kayıtlıdır. Kaynaklar arasındaki bu küçük tarih farkını not edelim.

Bergama’nın süslü kubbeleri

TDV İslâm Ansiklopedisi Bergama’dan bir hamamı daha anar. Ansiklopediye göre Bergama’daki Debbağlar Hamamı, değişik düzenlemesinin yanında, Mudurnu’da olduğu gibi özellikle kubbelerinde yer alan hareketli ve zevkli süslemelerle dikkat çeker. Ansiklopedi, kubbe iç yüzeyleri ve geçişleri zengin süslemeli hamamların 14-15. yüzyıllarda oldukça yaygın olduğunu yazar.

Debbağlar Hamamı veri setimizde yer almaz. Bergama’yı ziyaret ederseniz Hacı Hekim ve Küplü hamamlarının kubbelerine de dikkat edin; kubbe süslemeleri için kubbe, filgözü ve ışık rehberine göz atabilirsiniz.

Rüstem Paşa’nın Ege’deki hamamları

Ege’nin hamam tarihinde bir vakıf adı da geçer. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Sadrazam Rüstem Paşa, İstanbul’da hiç hamamı olmamasına karşılık Anadolu ve Rumeli’nin şehir ve kasabalarında otuz iki hamamın kurucusudur. Ansiklopedinin verdiği listede Aydın’ın Nazilli ilçesi ile Çanakkale’nin Lapseki ilçesi de yer alır.

Bu hamamlar veri setimizde yer almadığı için bugünkü durumları hakkında bir şey söyleyemiyoruz. Veri setimizde yaptıranı Rüstem Paşa olarak kayıtlı çalışan hamam, Bursa’daki 1552 tarihli Yeni Kaplıca Hamamı’dır. Ege’deki Rüstem Paşa hamamlarının izini sürmek isteyenler için ansiklopedinin kaynakçasında Aydın Yüksel’in Rüstem Paşa’nın vakıfları üzerine bir makalesi yer alır. Vakıf düzenini vakıf hamamları rehberinde anlattık.

Selçuk ve Milet: antik kentlerin gölgesinde

Ege’nin hamam tarihi antik kentlerle iç içedir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Batı Anadolu’nun İlkçağ şehirlerine ait kazılarda Ephesos, Miletos, Pergamon ve Priene’de hamamlara rastlanmıştır. Ephesos’ta Avusturyalıların 1955-1956’daki kazılarında 6. yüzyıla tarihlenen ve “Bizans hamamı” olarak adlandırılan bir tesis ortaya çıkarılmıştır.

Türk dönemi hamamları da bu kentlerin yanı başındadır. Ansiklopediye göre Selçuk’taki Aydınoğlu Îsâ Bey Camii Hamamı dört eyvanlı A tipinin, Selçuk’taki bir başka örnek ise çifte halvetli E tipinin temsilcileri arasındadır. Ansiklopedi, Selçuk’ta Artemision adı verilen İlkçağ tapınağının birkaç metre yakınında, aralarında kırmızı damarlar olan sanatlı kubbe geçişlerine sahip çifte kubbeli küçük bir çarşı hamamı bulunduğunu da yazar. Söke yakınındaki Balat’ta (Milet) Kırkmerdiven Camii Hamamı da A tipi örnekler arasında sayılır.

Balıkesir: saat tablolu üç hamam

Ege’nin kuzeyinde, Balıkesir’in Altıeylül ilçesinde veri setimizde üç çalışan hamam var ve üçünün de sayfasında saat tablosu bulunur:

• Zağanos Paşa Hamamı: 1461 tarihli, Zağnos (Zağanos) Paşa’nın yaptırdığı hamam.
• Lazlar Hamamı: Erkekler kısmı olarak kayıtlı.
• Yeşilli Hamamı: Kadınlar kısmı olarak kayıtlı.

Balıkesir’deki Yıldırım Hamamı ise veri setimizde başka amaçla kullanılan bir yapı olarak görünür. O gün hangi hamamın açık olduğunu bugün kimin günü aracıyla kontrol edebilirsiniz.

İzmir hamamlarına gitmeden önce

İzmir merkezdeki hamamlar için veri setimizde hizmet listesi kayıtlı olmadığından, ne bulacağınızı önceden bilmek önemlidir. Arayıp sormanız gerekenler: kadın ve erkek saatleri, kese ve köpük hizmeti olup olmadığı, havlu ve peştamal verilip verilmediği, ödeme biçimi. TDK keseyi “yıkanırken kir çıkartmak için ele geçirilen, vücudu ovmaya yarayan, bürümcükten yapılmış, cep biçiminde bez” diye tanımlar; kese hizmeti yoksa kendi kesenizi götürebilirsiniz.

Hamama götürülecek eşyaların listesini hamama ne götürülür rehberinde bulabilirsiniz. İlk kez gidiyorsanız soyunmalıktan çıkışa kadar bütün adımları ilk kez hamama gitmek rehberi anlatır.

İzmir’de kapanan hamamlar

Veri setimizde İzmir’de, çalışan hamamlardan daha fazla sayıda kapanmış ya da başka amaçla kullanılan hamam kayıtlıdır. Veri setimizde İzmir’de artık hamam olarak çalışmayan şu yapılar kayıtlıdır; bunlar için “çalışıyor” demiyoruz:

Hamam	Yapım (kaynağa göre)	Durum
Tabaklar Hamamı	14. yüzyıl	kapalı
Namazgâh Hamamı	16. yüzyıl	kapalı
Çivici Hamamı	16. yüzyıl	başka amaçla kullanılıyor
Yeşildirek Hamamı	17. yüzyıl	başka amaçla kullanılıyor
Kıllıoğlu Hamamı	–	başka amaçla kullanılıyor
Salepçioğlu Aile Hamamı	–	başka amaçla kullanılıyor
Hilal Hamamı (Tepecik)	–	kapalı

Bu yapıların sayfalarında durumlarını kaynağıyla görebilirsiniz; örneğin 14. yüzyıl tarihli Tabaklar Hamamı ve 16. yüzyıl tarihli Namazgâh Hamamı kapalı olarak kayıtlıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin anlattığı gibi, bir kısmı başka işlevlere dönüşen tarihî hamamlar ayakta kalsa da hamam olmaktan çıkar; bu konuyu hamam restorasyonu rehberinde ele aldık.

Manisa ve Çanakkale

Ege’nin öteki şehirlerinde de önemli hamamlar var, ancak veri setimizde bunların çoğu şu anda çalışmıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin ilişkili maddeleri arasında Manisa’daki Çukur Hamam, şehrin Beylikler dönemine ait en eski hamamı olarak tanımlanır. Ansiklopediye göre Musevilerin yoğun yaşadığı yerlerdeki bazı hamamlarda, ılıklıktaki küçük bir halvet hücresinde “yahudi havuzu” denen, içinde su bulunan bir bölüm olurdu; ansiklopedi bu konuda Manisa’daki Çukur Hamam’a gönderme yapar.

Veri setimizde Manisa’daki 14. yüzyıl tarihli Çukur Hamam kapalı, 18. yüzyıl tarihli Çifte Hamam restorasyonda, Gavur Hamamı ise başka amaçla kullanılan bir yapı olarak görünür. Çanakkale’deki 1436 tarihli Sarıcapaşa Çifte Hamam da restorasyondadır.

Ege’de hamam gezisi için öneriler

Ege’de tarihî hamam gezisi planlarken birkaç genel öneri:

1. İzmir merkezdeki hamamlar için saat tablosu olmadığından gitmeden önce arayın.
2. Bergama’yı ziyaret ederseniz Hacı Hekim ve Küplü hamamlarını antik kentle birlikte planlayın.
3. Kadınlar için çifte hamam olarak kayıtlı Hacı Hekim Hamamı’nı ya da Balıkesir’de kadınlar kısmı olarak kayıtlı Yeşilli Hamamı’nı tercih edebilirsiniz.
4. Kapalı ya da restorasyondaki yapılara izinsiz girmeyin; dış cepheden görmekle yetinin.

Anadolu’nun erken dönem hamamlarını Selçuklu hamamları ve erken Osmanlı hamamları rehberlerinde anlattık.